Khoa học xã hội và nhân văn trong kỷ nguyên mới: Vai trò tư vấn chiến lược và yêu cầu nâng cao năng lực dưới sự lãnh đạo của Đảng
Sau Đại hội XIV của Đảng, mục tiêu phát triển nhanh, bao trùm và bền vững đặt ra yêu cầu cao hơn đối với đội ngũ trí thức, trong đó có các nhà nghiên cứu khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV). Bài viết của GS.TS. Lê Văn Lợi (Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) đăng trên Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội số 4 năm 2026 phân tích vị thế, vai trò của KHXH&NV trong giai đoạn mới và đề xuất những định hướng nâng cao năng lực tư vấn chiến lược của lĩnh vực này dưới sự lãnh đạo của Đảng. Cổng Thông tin điện tử Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam trân trọng giới thiệu tóm tắt nội dung bài viết.

Đại hội
XIV xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là động lực
chính của mô hình tăng trưởng mới. Từ định hướng đó, tác giả nhấn mạnh đóng góp
của KHXH&NV đối với công tác tư tưởng, lý luận của Đảng, đồng thời đặt ra
yêu cầu phát huy vai trò “trí tuệ chiến lược” của quốc gia. Theo tác giả, lĩnh
vực này cần cung cấp luận cứ khoa học và tham gia sâu hơn vào quá trình hoạch
định, thực thi chính sách phát triển đất nước.
Nhìn
lại chặng đường gần một thế kỷ gắn bó với cách mạng Việt Nam, bài viết ghi nhận
những đóng góp của KHXH&NV đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Từ
thời kỳ kháng chiến, kiến quốc đến 40 năm thực hiện công cuộc Đổi mới kể từ năm
1986, các nghiên cứu chuyên sâu về triết học, kinh tế, chính trị, xã hội học, luật
học đã cung cấp luận cứ khoa học cho các quyết sách của Đảng, từ việc hình
thành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước
pháp quyền xã hội chủ nghĩa đến phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản
sắc dân tộc. Các công trình nghiên cứu lịch sử, Hán Nôm và khảo cổ học về Hoàng
Sa, Trường Sa và Biển Đông cũng đã cung cấp tư liệu, luận cứ lịch sử và pháp lý
phục vụ việc bảo vệ chủ quyền của Việt Nam trên trường quốc tế. Các cơ quan
nghiên cứu đầu ngành, trong đó có Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, đã
triển khai nhiều chương trình điều tra cơ bản quy mô lớn, cung cấp dữ liệu phục
vụ việc điều chỉnh mô hình tăng trưởng, bảo đảm an sinh xã hội và bảo tồn di
sản văn hóa dân tộc.
Trước
yêu cầu của giai đoạn mới, GS.TS. Lê Văn Lợi chỉ ra những hạn chế cần khắc phục
trong nghiên cứu và tư vấn chính sách. Theo tác giả, chất lượng nghiên cứu ở
một số lĩnh vực chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn của đất nước và chuẩn mực
học thuật quốc tế. Những đóng góp của KHXH&NV trong giải quyết các vấn đề
chiến lược như vượt qua bẫy thu nhập trung bình, tìm kiếm động lực tăng trưởng
mới, phòng, chống suy thoái đạo đức và phát triển con người trong môi trường số
còn hạn chế. Không ít công trình nghiên cứu vẫn dừng lại ở việc mô tả thực trạng,
còn hạn chế về chiều sâu phân tích, phát hiện vấn đề và đề xuất giải pháp sát
thực tiễn. Hệ thống dữ liệu điều tra cơ bản chưa được đầu tư tương xứng làm hạn
chế cơ sở thực chứng của nhiều nghiên cứu, trong khi tỷ lệ công bố trên các tạp
chí quốc tế uy tín còn khiêm tốn. Tác giả cho rằng, nguyên nhân nằm ở năng lực
đổi mới của một bộ phận nhà nghiên cứu và cả nhận thức chưa đầy đủ của một số
cấp ủy, chính quyền về vai trò của KHXH&NV. Điều này thể hiện ở việc một số
nơi ưu tiên khoa học kỹ thuật và chưa quan tâm tương xứng đến KHXH&NV.
Nguồn lực đầu tư còn dàn trải, thủ tục tài chính qua nhiều khâu nên các nhà
khoa học phải dành nhiều thời gian cho công việc hành chính. Chuyển đổi số
trong nghiên cứu còn chậm, đội ngũ chuyên gia đầu ngành kế cận còn thiếu.
Bước
vào kỷ nguyên thứ tư của dân tộc - kỷ nguyên vươn mình với mục tiêu đưa Việt
Nam trở thành nước đang phát triển có công nghiệp hiện đại, thu nhập trung bình
cao vào năm 2030 và quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045 - bối cảnh
thế giới đầy biến động của trí tuệ nhân tạo, cạnh tranh chiến lược nước lớn và
biến đổi khí hậu đòi hỏi KHXH&NV phải chuyển dịch mạnh mẽ về vai trò. Theo
tinh thần hành động quyết liệt của Đại hội XIV mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô
Lâm đã nhấn mạnh về việc thu hẹp khoảng cách từ nghị quyết đến kết quả thực
chất, vai trò tư vấn chiến lược của KHXH&NV không còn giới hạn ở việc giải
thích quá khứ hay mô tả hiện tại mà phải tiên phong dự báo xu hướng, kiến tạo
mô hình phát triển và tham gia sâu vào khâu tổ chức thực thi chính sách. Vai
trò này được tác giả GS.TS. Lê Văn Lợi hệ thống hóa thành 05 trụ cột chiến lược
cốt lõi.
Trụ cột
thứ nhất mang tính nền tảng lâu dài là tư vấn xây dựng, hoàn thiện lý
luận về mô hình chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt
Nam dựa trên sự kết hợp giữa chủ nghĩa Marx-Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh, lý
luận đường lối đổi mới với truyền thống dân tộc và tinh hoa nhân loại, tạo nên
bản sắc phát triển riêng biệt.
Trụ cột
thứ hai là tư vấn chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, trọng tâm là
hoàn thiện mô hình phát triển đất nước theo phương châm “lấy phát triển để ổn
định, ổn định để thúc đẩy phát triển nhanh, bền vững”. Tác giả hình dung mô
hình phát triển Việt Nam theo cấu trúc ba vòng tròn đồng tâm, có quan hệ chặt
chẽ với nhau. Ở trung tâm là mô hình tăng trưởng kinh tế. Vòng tiếp theo là mô
hình phát triển bao quát các lĩnh vực chính trị, văn hóa, xã hội, môi trường,
quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Vòng ngoài cùng là mô hình chủ nghĩa xã hội
Việt Nam. Trên cơ sở đó, giới nghiên cứu cần đề xuất cơ chế phát triển kinh tế
tri thức, kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, nghiên cứu cách khắc
phục lãng phí do bất cập về thể chế, thu hút nhân tài và làm rõ nội dung xây
dựng các mô hình điểm về tỉnh, xã “xã hội chủ nghĩa” trong giai đoạn mới.
Trụ cột
thứ ba là tư vấn chiến lược phát triển con người Việt Nam toàn diện về
đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, năng lực sáng tạo và kỹ
năng số. Trước những tác động sâu sắc của môi trường số đến lối sống và tư duy,
KHXH&NV có vai trò quan trọng trong nghiên cứu, định hình hệ giá trị con
người Việt Nam trong giai đoạn mới, góp phần giáo dục nhân cách và giữ gìn bản
sắc văn hóa trong quá trình hội nhập.
Trụ cột
thứ tư là tư vấn chính sách đối ngoại, bảo đảm quốc phòng, an ninh và
bảo vệ chủ quyền quốc gia. Đại hội XIV xác định tăng cường quốc phòng, an ninh
và đẩy mạnh đối ngoại, hội nhập quốc tế là nhiệm vụ “trọng yếu, thường xuyên”.
Theo tác giả, KHXH&NV cần nâng cao năng lực dự báo cục diện địa chính trị,
cung cấp luận cứ lịch sử, pháp lý phục vụ việc bảo vệ chủ quyền của Việt Nam
trên Biển Đông. Bài viết cũng đề cập việc phát huy sức mạnh mềm của văn hóa
Việt Nam như một nguồn lực nội sinh trong quan hệ quốc tế.
Trụ cột
thứ năm là tư vấn bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng và đấu tranh phản
bác các quan điểm sai trái, thù địch. Trên không gian mạng, nhiệm vụ này đòi
hỏi KHXH&NV chủ động cung cấp luận cứ để phản bác thông tin sai lệch, đồng
thời phát triển các luận cứ lý luận và trình bày theo cách thuyết phục công
chúng, nhất là thế hệ trẻ. Trên cơ sở quán triệt tinh thần Nghị quyết số
57-NQ/TW, bài viết cũng làm rõ mối quan hệ giữa KHXH&NV với khoa học và
công nghệ. Theo tác giả, KHXH&NV góp phần định hướng các giá trị nhân
văn trong phát triển và ứng dụng công nghệ. Khi ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ
liệu lớn hay Internet vạn vật, KHXH&NV giúp làm rõ công nghệ phục vụ ai,
hướng tới mục tiêu xã hội nào và cần có những biện pháp gì để kiểm soát rủi ro
về đạo đức, xã hội phát sinh trong quá trình chuyển đổi số.
Để phát
huy vai trò tư vấn chiến lược, bài viết đề xuất năm nhóm giải pháp nâng cao
năng lực của KHXH&NV dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Trước
hết, cần tăng cường và đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng thông
qua việc đưa phát triển KHXH&NV vào chương trình công tác thường xuyên của
các cấp ủy, gắn với trách nhiệm của người đứng đầu và coi hiệu quả ứng dụng
thành tựu KHXH&NV là tiêu chí đánh giá năng lực lãnh đạo. Việc kịp thời thể
chế hóa các chủ trương của Đảng bằng pháp luật cần gắn với công tác xây dựng
Đảng, giữ vững kỷ luật chính trị và phòng, chống suy thoái về tư tưởng chính
trị trong đội ngũ cán bộ nghiên cứu.
Tiếp
theo, cần đổi mới thể chế và cơ
chế quản lý khoa học theo hướng
giảm thủ tục hành chính, đơn giản hóa
quy trình tài chính và tăng quyền
tự chủ cho các cơ quan nghiên cứu đầu ngành như Viện Hàn lâm
Khoa học xã hội Việt Nam trong việc xác định nhiệm vụ trọng điểm và phân bổ
ngân sách. Việc đánh giá kết quả nghiên cứu cần tiếp cận chuẩn mực quốc tế, lấy
chất lượng công trình và tác động xã hội làm thước đo. Tác giả cũng nhấn mạnh
yêu cầu bảo đảm môi trường dân chủ, tôn trọng tự do tư tưởng và sáng tạo học
thuật theo tinh thần Nghị quyết số 45-NQ/TW và Nghị quyết số 57-NQ/TW.
Giải
pháp mang tính quyết định thứ ba là xây dựng chiến lược tổng thể phát
triển đội ngũ nhà khoa học. Tác giả đề xuất chuẩn hóa công tác đào tạo trong
nước, kết hợp cử cán bộ đi đào tạo ở nước ngoài, thu hút chuyên gia quốc tế và
trí thức Việt Nam ở nước ngoài, đồng thời có chính sách trọng dụng, đãi ngộ phù
hợp đối với nhân tài trong nước. Cần hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh do các
chuyên gia đầu ngành dẫn dắt, tạo điều kiện cho cán bộ đi thực tế địa phương và
đổi mới chương trình đào tạo sau đại học theo hướng chú trọng nghiên cứu thực
chứng, phương pháp định lượng, phân tích dữ liệu lớn và nghiên cứu liên ngành.
Thứ tư, cần
xác định đầu tư dài hạn cho KHXH&NV là một phần của chiến lược phát triển
quốc gia. Tác giả đề xuất tăng tỷ lệ ngân sách nhà nước dành cho lĩnh vực này
theo hướng tiệm cận mức bình quân thế giới, huy động thêm nguồn lực xã hội và
ưu tiên xây dựng cơ sở dữ liệu điều tra cơ bản quốc gia. Cùng với tăng đầu tư,
cần chủ động hội nhập quốc tế thông qua xây dựng mạng lưới hợp tác nghiên cứu
dài hạn, hỗ trợ công bố quốc tế và phát triển các tạp chí KHXH&NV bằng
tiếng Anh để giới thiệu kết quả nghiên cứu của Việt Nam đến giới học thuật quốc
tế.
Cuối
cùng, cần đẩy mạnh chuyển đổi số và đổi mới phương pháp nghiên cứu
trên cơ sở xây dựng hệ sinh thái dữ liệu mở và ứng dụng trí tuệ nhân tạo. Tác
giả đề nghị coi dữ liệu là tư liệu sản xuất mới, kết hợp phương pháp định tính
với các công cụ định lượng để nâng cao năng lực phân tích và dự báo chiến lược.
Kết
luận bài viết, GS.TS. Lê Văn Lợi khẳng định, KHXH&NV Việt Nam đang đứng
trước một giao lộ lịch sử: hoặc bứt phá mạnh mẽ để xứng tầm trí tuệ chiến lược
của quốc gia, hoặc tụt lại phía sau trong thời điểm đất nước cần nhất đến sự
dẫn dắt lý luận và thực tiễn. Sự lựa chọn ấy đòi hỏi quyết tâm chính trị cao độ
từ Đảng, Nhà nước cùng tinh thần đổi mới sáng tạo không ngừng của giới trí
thức, qua đó xây dựng một nền KHXH&NV hiện đại, hội nhập, góp phần hiện thực
hóa thành công hai mục tiêu 100 năm và khát vọng hùng cường của dân tộc Việt
Nam trong kỷ nguyên mới.
Thông
tin bài viết:
- Nhan
đề: Khoa học xã hội và nhân văn trong kỷ nguyên mới: Vai trò tư vấn chiến lược
và yêu cầu nâng cao năng lực dưới sự lãnh đạo của Đảng
- Chủ
đề: Khoa học xã hội và nhân văn
- Tác
giả: GS.TS. Lê Văn Lợi (Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy,
Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam)
- Nguồn: Tạp chí Thông tin Khoa học xã hội số 4 năm 2026.