Lịch sử giao thông vận tải Việt Nam từ thế kỷ X đến năm 1884

Lịch sử giao thông vận tải Việt Nam từ thế kỷ X đến năm 1884

20/07/2021

Lịch sử giao thông vận tải Việt Nam từ thế kỷ X đến năm 1884

PGS.TS. Nguyễn Đức Nhuệ (chủ biên) ; TS. Lê Quang Chắn ; TS. Ngô Vũ Hải Hằng ; TS. Lê Thùy Linh ; ThS. Nguyễn Văn Bảo ; ThS. Đinh Thị Hải Đường ; ThS. Nguyễn Thị Thu Hương ;

Viện Sử học ; Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam ; Nhà xuất bản Khoa học xã hội ;

2020

Khoa học xã hội

38 Hàng Chuối

410

PGS.TS. Nguyễn Đức Nhuệ

giao thông vận tải, lịch sử

Giao thông vận tải thời trung đại (cụ thể là từ thế kỷ X đến năm 1884) có vai trò rất to lớn trong công cuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Để cung cấp thêm cho bạn đọc các tư liệu về vấn đề này, tháng 12/2020, Nhà xuất bản khoa học xã hội đã phát hành ấn phẩm “Lịch sử giao thông vận tải Việt Nam từ thế kỷ X đến năm 1884”, cuốn sách do PGS.TS. Nguyễn Đức Nhuệ, Viện Sử học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam chủ biên. Ngoài phần Lời nói đầu và Kết luận, nội dung cuốn sách được kết cấu thành 4 chương như sau:

Chương 1. Khái quát về giao thông vận tải Việt Nam trước thế kỷ X

Thông qua 3 nhóm vấn đề: (i). Địa bàn cư trú của con người trên đất Việt Nam thời cổ đại; (ii). Mạng lưới giao thông thời cổ đại ở Việt Nam; (iii). Phương tiện giao thông vận tải chủ yếu của người Việt Nam thời cổ đại, nhóm tác giả đã nhận định: Một trong những yếu tố tác động tích cực đến phát triển kinh tế, mở rộng giao lưu văn hóa, bang giao… chính là thiết lập, hoàn thiện, mở rộng mạng lưới giao thông trên địa bàn mọi vùng miền của đất nước qua từng giai đoạn lịch sử.

Thực tế đã chứng minh: mỗi triều đại quân chủ sau khi đã xác lập quyền lực của mình trong việc quản lý đất nước đều kịp thời ban hành những chính sách tích cực và hiệu quả nhằm phát triển kinh tế, đảm bảo đời sống dân sinh. Tài liệu địa chí sớm nhất của Việt Nam là bộ Dư địa chí của Nguyễn Trãi (1435), hầu như chưa đề cập gì nhiều đến mạng lưới giao thông đường thủy,  bộ ở các địa phương trong cả nước (địa bàn đương thời là từ Lạng Sơn đến phía Bắc Đèo Ngang). Sang thời Lê trung hung thì mạng lưới giao thông đã rất phát triển, với nhiều tuyến đường mới được  mở. Ghi chép của Lê Quý Đôn trong Kiến văn tiểu lục, viết về hai xứ Sơn Tây, Tuyên Quang hay trong Phủ biên tạp lục (viết về vùng Thuận - Quảng), ghi chép của Đặng Xuân Bảng trong Sử học bị khảo, của Nguyễn Văn Siêu trong Đại Việt địa dư toàn biên… đã cho thấy mạng lưới giao thông quốc gia (các tuyến quốc lộ trọng yếu), các tuyến đường bộ nối các trấn, phủ, huyện… đã hình thành tương đối rõ. Sang đến thời Nguyễn, khi đất nước đã liền một dải thì mạng lưới giao thông càng đặc biệt được coi trọng. Những tài liệu ghi chép đến từng cung đường ở huyện, phủ, tỉnh cho thấy sự quan tâm đặc biệt triều Nguyễn đối với sự phát triển kinh tế vùng, miền thông qua mạng lưới giao thông…

Chương 2. Giao thông vận tải Việt Nam từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV

Trên cơ sở phân tích các vấn đề liên quan đến: (i). Hệ thống giao thông vận tải từ thế kỷ X đến thế kỷ XIV; (ii). Giao thông vận tải tạo mối giao lưu kinh tế, văn hóa giữa các địa phương, phục vụ đời sống các tầng lớp nhân dân; (iii). Vai trò của mạng lưới giao thông đối với phát triển kinh tế - xã hội Đại Việt, giao lưu kinh tế với nước ngoài; (iv). Vai trò của mạng lưới giao thông thủy bộ trong các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm, nhóm tác giả cho rằng: giao thông vận tải đã góp phần to lớn trong các cuộc kháng chiến bảo vệ đất nước. Trong gần 10 thế kỷ độc lập tự chủ ấy (trừ 20 năm thuộc Minh), nhân dân ta không ít lần cầm vũ khí đứng lên kháng chiến chống ngoại xâm. Tổng kết lịch sử cho thấy, từ đầu thế kỷ X đến năm 1884, nhân dân Việt Nam đã phải tổ chức nhiều cuộc kháng chiến chống ngoại xâm như:

  • Giải phóng Đại La đánh đuổi quân Nam Hán (Dương Đình Nghệ lãnh đạo năm 931)
  • Giải phóng Đại La, diệt Kiều Công Tiễn, tổ chức thủy trận Bạch Đằng, đánh bại quân Nam Hán (Ngô Quyền lãnh đạo năm 938)
  • Cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ nhất (do Lê Hoàng lãnh đạo năm 981)
  • Cuộc kháng chiến chống Tống lần thứ hai (1076-1077), do nhà Lý tổ chức, lãnh đạo
  • Ba cuộc kháng chiến chống đế chế Mông - Nguyên (1258, 1285, 1288) do nhà Trần tổ chức lãnh đạo
  • Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Minh (1407) do nhà Hồ lãnh đạo
  • Khởi nghĩa Lam Sơn và phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XV do Lê Lợi lãnh đạo
  • Đánh bại quân xâm lược Xiêm (1785) do Nguyễn Huệ chỉ huy
  • Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mãn Thanh (1789) do vua Quang Trung lãnh đạo
  • Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1858-1884) do triều Nguyễn tổ chức.

Chương 3. Giao thông vận tải Việt Nam từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII

Trên cơ sở phân tích hệ thống giao thông vận tải từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII; Vai trò của mạng lưới giao thông thủy, bộ trong quá trình phát triển kinh tế và mở mang văn hóa; Con đường đi sứ và vai trò của nó trong quan hệ ngoại giao với Trung Quốc; Mạng lưới giao thông Đàng Trong phục vụ công cuộc khẩn hoang khai phá vùng đất Nam Bộ thời các chúa Nguyễn, nhóm tác giả đã đưa ra nhiều nhận định quan trọng trong quan hệ giao bang giữa Việt Nam với các quốc gia láng giềng liên quan đến mạng lưới giao thông vận tải, việc Việt Nam đặt quan hệ giao bang với Trung Quốc từ thời Đinh, việc triều cống và sắc phong tiến hành theo định lệ hay không định lệ tùy theo từng triều đại. Từ triều Lê trung hung về trước, sứ Việt Nam sang Trung Hoa đều xuất phát từ Thăng Long và sứ Trung Hoa sang Việt Nam đều đến Thăng Long, trú ở công quán Gia Quất trước khi vào thành (từ thời Tự Đức nhà Nguyễn, sứ Thanh sang Việt Nam đều đến Huế), việc thiết lập dịch trạm, mở rộng cung đường, sai người cung phụng sứ thần Trung Hoa đều được triều đình quân chủ đặc biệt quan tâm. Mỗi khi đoàn sứ thần Việt Nam sang Trung Quốc thì ngoài biểu văn, tấu sớ… đoàn sứ thần đều phải mang theo nhiều cống vật (voi, ngựa, vàng bạc, lâm thổ sản quý…) do đó việc đài tải được tổ chức vô vùng chu đáo. Đó cũng là một trong những lý do khiến cho giao thông vận tải giai đoạn này không chỉ phục vụ việc giao bang mà còn là sợi dây kết nối các nền văn hóa với nhau.

Chương 4. Giao thông vận tải thời Nguyễn (1802-1884)

Thông qua phân tích: (i). Hệ thống giao thông vận tải thời Nguyễn (1802-1884); (ii). Vai trò của giao thông vận tải đối với phát triển kinh tế - văn hóa - ngoại giao và ổn định chính trị - quân sự - xã hội - an ninh - quốc phòng thời Nguyễn (1802-1884); (iii). Vai trò của hệ thống giao thông đường thủy đối với việc quản lý, kiểm soát và khẳng định chủ truyền của Đại Nam đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa, nhóm tác giả cho rằng sự phát triển của mạng lưới giao thông vận tải qua từng giai đoạn lịch sử đã chứng kiến sự trưởng thành của dân tộc, sự vươn lên, mở rộng không ngừng nghỉ của một quốc gia độc lập, tự chủ.

Trong các thế kỷ XVI-XVIII, các chúa Nguyễn ở Đàng Trong tiếp tục sự nghiệp Nam tiến, sáp nhập toàn bộ địa bàn của Chiêm Thành vào Đại Việt (cuối thế kỷ XVII), từng bước xác lập chủ quyền. Các đơn vị hành chính được lập nên trong hệ thống tổ chức chính quyền thống nhất từ trên xuống do chúa Nguyễn trực tiếp quản lý đã khẳng định tính lịch sử và căn cứ pháp lý về chủ quyền của các chúa Nguyễn đối với vùng đất Nam Bộ. đến năm 1757, hình thể đất nước đã hình thành tương đối trọn vẹn như ngày nay đã một lần nữa khẳng định được vai trò của mạng lưới giao thông giai đoạn này.

Có thể nói, cuốn sách là công trình nghiên cứu công phu nghiêm túc được nhóm tác giả tham khảo, phân tích và tổng hợp dựa các nguồn tư liệu uy tín. Với những nội dung được phân tích sắc sảo, hy vọng cuốn sách sẽ cung cấp nguồn thông tin tham khảo bổ ích cho độc giả, những người quan tâm tới vấn đề này.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

Phạm Vĩnh Hà