Rủi ro tài chính – ngân sách: Lý luận, thực tiễn và giải pháp chính sách cho Việt Nam

Rủi ro tài chính – ngân sách: Lý luận, thực tiễn và giải pháp chính sách cho Việt Nam

29/06/2021

TS. Lê Xuân Sang (chủ biên) ; TS. Phạm Sỹ An ; TS. Lê Văn Hùng ; TS. Chu Đức Hội ; ThS. Trần Văn Hoàng ; CN. Nguyễn Võ Khánh Việt ;

2020

Nhà xuất bản Khoa học xã hội

276

TS. Lê Xuân Sang

Rủi ro Tài chính; Ngân sách; Chính sách tài chính; Việt Nam; Sách chuyên khảo

 

Lịch sử thế giới cho thấy, trong quá trình phát triển kinh tế một quốc gia, nếu không có hệ thống quản trị nhà nước (quản lý nhà nước) hữu hiệu, nhiều rủi ro tài chính - ngân sách có thể dần tích tụ, lớn dần và dẫn đến bất ổn tài chính, thậm chí là khủng hoảng nợ công, khủng hoảng nợ ngân hàng, hoặc/và các loại hình khủng hoảng tài chính khác. Kinh ngiệm quốc tế cho thấy, một trong những nguyên nhân chủ yếu dẫn đến những bất ổn vĩ mô, khủng hoảng tài chính là do nhiều nước thiếu hệ thống thể chế hữu hiệu giúp giám sát, nhận diện, cảnh báo, ngăn ngừa các rủi ro tài chính – ngân sách và áp dụng những quy định, thông lệ tốt trong nâng cao hiệu quả chính sách tài chính – ngân sách và phối  hợp chính sách.

Việt Nam đang trong quá trình cải cách định hướng thị trường và hội nhập, tự do hóa tài chính ngày càng sâu và rộng; theo đó, rủi ro tài chính – ngân sách cũng gia tăng, nhất là khi các thể chế liên quan kém hiệu quả và/hoặc không theo kịp với các biến động thị trường cũng như các thay đổi nhanh chóng của các công cụ đổi mới tài chính (financial innovations).

 Sau một thời kỳ tương đối dài đạt được mức tăng trưởng GDP trung bình tương đối cao, từ năm 2009, Việt Nam bắt đầu sa vào bất ổn vĩ mô và từ năm 2011 đối mặt với nhiều khó khăn, nhất là sự gia tăng nợ công và thâm hụt NSNN. Những bất ổn này chủ yếu do mô hình tăng trưởng kinh tế trong thời gian dài đã dựa quá mức vào tăng đầu tư, nhất là đầu tư công – vốn kém hiệu quả. Cho đến nay, việc Việt Nam ngày càng hội nhập sâu và rộng hơn vào nền kinh tế và hệ thống tài chính khu vực và toàn cầu càng đặt ra nhiều yêu cầu bức thiết phải cải cách hệ thống thể chế tài chính – ngân sách của mình, nhất là khi thực hiện các cam kết trong Hiệp định Đối tác Tiến bộ và Toàn diện Xuyên Thái Bình Dương (CPTPP).

Để hiểu những vấn đề nêu trên một cách chuyên sâu và có hệ thống, từ đó, có những giải pháp chính sách nhằm giảm thiểu các rủi ro tài chính – ngân sách của Việt Nam trong bối cảnh mới, năm 2020, Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản cuốn sách chuyên khảo: “Rủi ro tài chính – ngân sách: Lý luận, thực tiễn và giải pháp chính sách cho Việt Nam” do TS. Lê Xuân Sang, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam làm Chủ biên. Bằng các phương pháp nghiên cứu định tính dựa vào các nghiên cứu, số liệu thứ cấp, đồng thời, khảo sát các ý kiến chuyên gia tài chính thông qua hội thảo, tọa đàm và khảo sát một số cơ quan hữu quan, nghiên cứu này cung cấp cho Bạn đọc những nội dung quan trọng, chuyên sâu về rủi ro tài chính – ngân sách trên thế giới và ở Việt Nam.

Ngoài Lời nói đầu và Kết luận, cuốn sách được kết cấu thành 4 chương:

Chương 1. Cơ sở lý luận và thực tiễn về rủi ro tài chính – ngân sách quốc gia trong nền kinh tế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế.

Chương này làm rõ khái niệm và phân loại rủi ro tài chính – ngân sách, từ đó nhận dạng rủi ro tài chính – ngân sách và các cơ chế tác động. Nhóm tác giả khẳng định, cách thức nhận dạng và phân loại rủi ro phụ thuộc vào các nguyên nhân và nguồn gốc gây rủi ro. Các yếu tố/nguyên nhân gây nên rủi ro khá đa dạng, dưới nhiều hình thức khác nhau và để lại các tác động tiêu cực/hậu quả khác nhau lên các phương diện bền vững tài chính – ngân sách quốc gia khác nhau như thu ngân sách nhà nước, chi ngân sách nhà nước, nợ công/nợ nước ngoài và các phương diện liên quan khác. Tìm hiểu về vấn đề quản lý nhà nước đối với rủi ro tài chính – ngân sách, cuốn sách tập trung nghiên cứu một số nội dung cơ bản sau: (1) Các công cụ chính sách và pháp luật nhằm quản lý rủi ro tài chính – ngân sách; (2) Quy trình kiểm soát rủi ro tài chính – ngân sách; và (3) Phân nhiệm trong quản lý nhà nước về rủi ro tài chính – ngân sách.

Chương 2. Kinh nghiệm quốc tế trong phòng ngừa và xử lý các rủi ro tài chính – ngân sách.

Chương này tập trung giới thiệu một số kinh nghiệm quốc tế theo các nội dung thuộc quản lý, giám sát rủi ro nói chung và theo các nhóm rủi ro nói riêng, cụ thể, các kinh nghiệm trong: (1) tổ chức, phân nhiệm trong quản lý, giám sát rủi ro tài chính – ngân sách; (2) quản lý chi và rủi ro liên quan chi ngân sách nhà nước; (3) quản lý, giám sát nợ công, nợ nước ngoài của quốc gia; và (4) cải cách lĩnh vực thuế trong quá trình tự do hóa tài chính – ngân sách. Từ những kinh nghiệm nêu trên, nhóm tác giả rút ra một số bài học chính sách trong việc ngăn ngừa, phát hiện các rủi ro tài chính – ngân sách và xử lý hậu quả do chúng gây ra.

Chương 3. Thực trạng rủi ro tài chính – ngân sách ở Việt Nam.

Trên cơ sở làm rõ bối cảnh kinh tế vĩ mô và tài chính – ngân sách gần đây, nhóm tác giả tập trung đánh giá các rủi ro tài chính – ngân sách ở Việt Nam dựa trên cách tiếp cận, nhóm yếu tố rủi ro đã được phân tích ở Chương 1 và Chương 2 với 12 nhóm rủi ro ở một số số lĩnh vực như: chi ngân sách nhà nước, thu ngân sách nhà nước và quản lý, giám sát nợ công, nợ nước ngoài. Nhìn chung, từ năm 2015 đến nay, tính bền vững tài chính – vĩ mô và an ninh tài chính Việt Nam đã dần được cải thiện rõ nét hơn, với các yếu tố gây rủi ro tài chính – ngân sách phần lớn đã giảm. Kết quả này chủ yếu là những nỗ lực siết chặt kỷ luật tài chính – ngân sách, bổ sung và cụ thể hóa các quy định pháp lý, nhất là đặt việc quản lý, giám sát tài chính – ngân sách trong một khung khổ trung và dài hạn. Lưu ý là sự phục hồi mạnh mẽ kinh tế từ năm 2015 cũng đã tạo điều kiện quan trọng để giảm thiểu các bất ổn tài chính, tăng cường các chi tiêu công tài chính công, hỗ trợ quá trình cải cách hệ thống thể chế tài chính – ngân sách. Tuy nhiên, các loại hình rủi ro tài chính - ngân sách vẫn còn khá đa dạng, “ẩn náu” dưới các hình thức và mức độ khác nhau.

Chương 4. Các giải pháp giảm thiểu rủi ro tài chính – ngân sách ở Việt Nam trong bối cảnh phát triển mới.

Trên cơ sở phân tích triển vọng kinh tế vĩ mô thế giới và Việt Nam trong thời gian tới; đánh giá rủi ro về tài chính – ngân sách Việt Nam trong bối cảnh phát triển mới, nhóm nghiên cứu đề xuất các giải pháp chính sách nhằm ngăn ngừa, giảm thiểu rủi ro tài chính – ngân sách ở Việt Nam trong thời gian tới. Nhóm tác giả khẳng định, để các định hướng và giải pháp chính sách giảm thiểu rủi ro – tài chính được thực hiện có hiệu quả, hiệu lực, đòi hỏi phải có sự nỗ lực rất lớn từ các cấp quản lý nhà nước, đặc biệt là ý chí chính trị, và tính chuyên nghiệp, cùng với nhận thức sâu sắc phải cải tổ quản trị nhà nước trong bối cảnh mới, tính tới sự “hỗ trợ” của các FTA thế hệ mới và tiến bộ vượt bậc về công nghệ, nhất là Cách mạng công nghiệp lần thứ 4.

Cuốn sách này là công trình nghiên cứu công phu, có hệ thống với cách tiếp cận nghiên cứu hiện đại và chuyên sâu dưới các góc cạnh khác nhau về yếu tố rủi ro tài chính – ngân sách trên phương diện lý luận, kinh nghiệm, thông lệ quốc tế và thực tiễn ở Việt Nam. Hy vọng, cuốn sách sẽ đáp ứng nhu cầu của độc giả quan tâm. Mọi thông tin, ý kiến liên quan đến nội dung cuốn sách, bạn đọc có thể trao đổi với TS. Lê Xuân Sang qua địa chỉ email lesang.vie@gmail.com.

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

 

Nguyễn Minh Hồng