Ngày 2/12/1953, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Lao động Việt Nam ra Quyết định số 34-QN/TW, về việc thành lập Ban Nghiên cứu Lịch sử, Địa lý, Văn học trực thuộc Trung ương Đảng (gọi tắt là Ban Nghiên cứu Sử, Địa, Văn). Ban có nhiệm vụ: Sưu tầm và nghiên cứu những tài liệu về lịch sử, địa lý và văn học Việt Nam và biên soạn những tài liệu về sử học, địa lý, văn học Việt Nam; Nghiên cứu và giới thiệu lịch sử, địa lý, văn học các nước bạn. Đây là một quyết định mang tầm chiến lược, thể hiện tầm nhìn của Đảng về vai trò của khoa học xã hội trong sự nghiệp cách mạng.

Quyết định quan trọng ấy ra đời trên chính mảnh đất Tân Trào lịch sử. Trụ sở của Ban thời kỳ đầu đặt gần khu vực cây đa Tân Trào, trong điều kiện hết sức giản dị: nơi làm việc là một lán nhỏ do cán bộ tự dựng bằng tranh, nứa, lá. Đội ngũ ban đầu gồm các nhà khoa học: Trần Huy Liệu, Tôn Quang Phiệt, Hoài Thanh, Minh Tranh, Vũ Ngọc Phan và Trần Đức Thảo, do nhà sử học Trần Huy Liệu là Trưởng ban. Những tên tuổi ấy đã trở thành lớp trí thức tiên phong đặt nền móng cho khoa học xã hội và nhân văn cách mạng Việt Nam.

Từ điểm khởi đầu ở Tân Trào, Ban Nghiên cứu Lịch sử, Địa lý, Văn học đã sớm triển khai nhiều hoạt động nghiên cứu thiết thực, gắn chặt với yêu cầu của đất nước: biên soạn tài liệu lịch sử, địa lý phục vụ giảng dạy; nghiên cứu vấn đề ruộng đất trong lịch sử; thu thập, bảo quản sách báo, tư liệu quý; xây dựng thư viện chuyên ngành; tham gia cung cấp luận cứ khoa học cho các lĩnh vực quản lý, kinh tế, văn hóa. Hoạt động của Ban thể hiện rõ tinh thần “nghiên cứu khoa học vì nhiệm vụ cách mạng”, kết hợp giữa xây dựng nền tảng học thuật và phục vụ trực tiếp thực tiễn.

Hướng về cội nguồn và để giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ cán bộ, viên chức, người lao động của Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia, nay là Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, tháng 5 năm 2002, Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Quốc gia đã xây dựng Công trình Nhà bia kỷ niệm tại thôn Tân Lập, xã Tân Trào, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. Trước nhiều hạng mục của công trình Nhà bia kỷ niệm đã xuống cấp, cần được sửa chữa, tôn tạo, năm 2023, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã triển khai công tác tôn tạo công trình Nhà bia kỷ niệm tại Tân Trào. Được sự đồng ý của UBND tỉnh Tuyên Quang, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Tuyên Quang, Ban Quản lý Khu di tích lịch sử Tân Trào và chính quyền địa phương, ngày 22/9/2023, Viện Hàn lâm đã tổ chức Lễ khởi công công trình tôn tạo Nhà bia kỷ niệm Ban Nghiên cứu Lịch sử, Địa lý, Văn học tại thôn Tân Lập, xã Tân Trào, huyện Sơn Dương, tỉnh Tuyên Quang. Công trình do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam làm chủ đầu tư; Ban Quản lý Dự án đầu tư xây dựng chuyên ngành thuộc Viện Hàn lâm là đơn vị thực hiện; Công ty TNHH Phát triển Xây dựng và Thương mại Hoàng Quân là đơn vị thi công. Các hạng mục triển khai bao gồm: tôn tạo tổng thể khuôn viên di tích; sửa chữa tường rào, bồn hoa, nền gạch; sơn lại toàn bộ khuôn viên Nhà bia; trồng bổ sung cây xanh; làm mới tuyến đường bê tông vào Nhà bia dài khoảng 50 mét.

Việc tôn tạo không chỉ góp phần bảo tồn một địa chỉ lịch sử quan trọng của khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam, mà còn thể hiện trách nhiệm của Viện Hàn lâm trong việc gìn giữ ký ức học thuật và tri ân các thế hệ tiền bối. Nhà bia kỷ niệm đặt tại Tân Trào vì thế không chỉ đánh dấu một địa điểm lịch sử, mà còn khắc ghi một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử học thuật nước nhà: lần đầu tiên, nghiên cứu khoa học xã hội được tổ chức thành một thiết chế chính thức dưới sự lãnh đạo của Đảng, với định hướng rõ ràng về tư tưởng và mục tiêu phục vụ dân tộc. Từ Ban Nghiên cứu Lịch sử, Địa lý, Văn học, hệ thống các tổ chức nghiên cứu khoa học xã hội từng bước được hình thành, phát triển thành Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam, Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Quốc gia, Viện Khoa học xã hội Việt Nam và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam ngày nay.

Ở chiều sâu ý nghĩa, Nhà bia là nơi nhắc nhớ về tinh thần dấn thân khoa học của các thế hệ trí thức đi trước - những người làm việc trong hoàn cảnh kháng chiến gian khó nhưng vẫn kiên trì xây dựng nền tảng tri thức cho đất nước. Ở tầm chiến lược, công trình là điểm tựa tinh thần để đội ngũ cán bộ, nhà khoa học hôm nay ý thức rõ hơn về truyền thống học thuật gắn bó với vận mệnh dân tộc.

Bước vào kỷ nguyên phát triển mới với yêu cầu chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và phát triển bền vững, Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam với chức năng là cơ quan nghiên cứu những vấn đề cơ bản về khoa học xã hội; cung cấp luận cứ khoa học cho Đảng và Nhà nước trong việc hoạch định đường lối, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, chính sách phát triển nhanh và bền vững của đất nước phục vụ phát triển kinh tế – xã hội theo định hướng xã hội chủ nghĩa; tư vấn về chính sách phát triển trong lĩnh vực khoa học xã hội; đào tạo nguồn nhân lực về khoa học xã hội theo quy định của pháp luật tiếp tục giữ vai trò quan trọng trong việc luận giải các vấn đề về con người, văn hóa, xã hội, lịch sử và bản sắc dân tộc. Từ cội nguồn Tân Trào, tinh thần nghiên cứu vì đất nước ấy vẫn được tiếp nối trong các chương trình nghiên cứu lớn về lịch sử, văn hóa, tư tưởng, dân tộc, di sản… mà Viện Hàn lâm đang triển khai. Nhà bia kỷ niệm vì thế không chỉ thuộc về quá khứ, mà còn soi sáng trách nhiệm của hiện tại và tương lai.

Nhìn về Nhà bia kỷ niệm Ban Nghiên cứu Lịch sử, Địa lý,Văn học tại Tân Trào là nhìn về cội nguồn của khoa học xã hội và nhân văn Việt Nam hiện đại - một cội nguồn được hun đúc từ lý tưởng cách mạng, tinh thần học thuật nghiêm cẩn và khát vọng phụng sự Tổ quốc. Chính từ nền móng ấy, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tiếp tục vững bước trong kỷ nguyên mới, kế thừa truyền thống, đổi mới sáng tạo và đóng góp trí tuệ cho sự phát triển bền vững của đất nước.