Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ

Sự ủng hộ ngoại giao giữa Việt Nam và Myanmar trong ASEAN

TS. Võ Xuân Vinh

27/07/2016

Hà Nội, ngày 8/12/2014

 

SỰ ỦNG HỘ NGOẠI GIAO GIỮA VIỆT NAM VÀ MYANMAR TRONG ASEAN

TS. Võ Xuân Vinh

Năm 1995, Việt Nam trở thành thành viên chính thức của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Hai năm sau đó, vào năm 1997, Myanmar cùng Lào gia nhập ASEAN. Tuy vậy, hai nước Việt Nam và Myanmar đã có những hợp tác về ngoại giao kể từ khi hai nước giành được độc lập (Việt Nam giành độc lập vào năm 1945 và Myanmar giành độc lập vào năm 1948). Sau khi gia nhập ASEAN, Việt Nam và Myanmar theo đuổi các con đường phát triển kinh tế, xã hội khác nhau nhung đều dành cho nhau sự ủng hộ quan trọng trên các diễn đàn khu vực và quốc tế.

Bài viết sẽ tập trung phân tích sự hợp tác, ủng hộ mà hai nước Việt Nam và Myanmar dành cho nhau trên lĩnh vực ngoại giao trong khuôn khổ của ASEAN, cụ thể là trong việc Myanmar gia nhập ASEAN, trong tổ chức Hội nghị hợp tác Á - Âu (ASEM) năm 2004, trong cuộc bầu cử năm 2010 ờ Myanmar và trong nhiệm kỳ chủ tịch luân phiên ASEAN (năm 2014) của quốc gia Đông Nam Á này.

Myanmar gia nhập ASEAN

Việc đưa Miến Điện trở thành thành viên của ASEAN cũng đã nằm trong dự tính của các nước sáng lập tổ chức này ngay từ đầu. Miến Điện và Campuchia cũng đã có những tiếp cận không chính thức để tìm kiếm khả năng trở thành thành viên của ASEAN. Tuy nhiên, do bối cảnh của Chiến tranh Lạnh, cả Campuchia và Miến Điện đều là thành viên của Phong trào Không liên kết nên tư cách thành viên ASEAN của cả hai quốc gia này đã không trở thành hiện thực. Năm 1987, Miến Điện tiếp tục tìm kiếm khả năng trở thành thành viên của Hiệp hội nhưng vào lúc đó, Bộ Ngoại giao Indonesia (địa chỉ mà Miến Điện tiếp cận đầu tiên) chỉ đồng ý trao cho Miến Điện tư cách quan sát viên của tổ chức này. Trong khi Miến Điện đang có những nỗ lực gia nhập ASEAN thì sự kiện đảo chính quân sự diễn ra vào năm 1988 đã làm cho việc xem xét tư cách thành viên ASEAN của Miến Điện bị dừng lại.2

Với sự vận động của Thái Lan cùng môi trường khu vực trở nên hòa dịu sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, việc kết nạp các thành viên mới ở Đông Nam Á được các nước thành viên ASEAN nghiêm túc đặt ra. Với cách tiếp cận như vậy, năm 1992, Việt Nam trở thành quan sát viên của ASEAN và trở thành thành viên của tổ chức này vào năm 1995. Trước đó, vào năm 1994, với việc ủng hộ cách tiếp cận can dự tích cực của Thái Lan3 đổi với vấn đề Myanmar,4 các nước thành viên ASEAN đã có ý định kết nạp Myanmar vào Hiệp hội và tại Hội nghị thượng đỉnh ASEAN vào nậm 1995 tại Bangkok, Bộ trưởng Ngoại giao Thái Lan đã mời Bộ trưởng Ngoại giao Myanmar U Ohn Gyaw tham dự Hội nghị với tư cách là khách mời của Bộ trưởng Ngoại giao Thái Lan.5

Để chuẩn bị cho việc gia nhập ASEAN, Myanmar ký Hiệp ước hữu nghị và hợp tác (TAC) ở Đông Nam Á vào tháng 7/1995. Một năm sau đó, Myanmar cùng Campuchia và Lào trở thành các quan sát viên chính thức của ASEAN. Cũng trong năm 1996, Myanmar trở thành thành viên của Diễn đàn khu vực ASEAN (ARP). Myanmar đã cùng Lào trở thành thành viên chính thức của Hiệp hội vào tháng 7/1997 (Campuchia do những vấn đề trong nước nên hai năm sau đó mới trở thành thanh viên chính thức của ASEAN).

Việt Nam với tư cách là một thành viên mới của ASEAN, đã tích cực ủng hộ sự tham gia của ba nước Đông Nam Á còn lại, trong đó có Myanmar bởi với Việt Nam nói riêng và các nước thành viên khác của ASEAN nói chung, việc hiện thực hóa một ASEAN bao gồm mười nước là cơ hội để tăng cường sự hiểu biết, hội nhập cùa khu vực, góp phần xây dựng một ASEAN đoàn kết, hòa bình, ổn định và thịnh vượng. Đó là lý do việc kết nạp Myanmar vào ASEAN vẫn được tiến hành theo đúng dự kiến bất chấp sự phản đối kịch liệt của EU và Mỹ.6

Myanmar gia nhập Hội nghị Á-Âu

Việc Myanmar trờ thành thành viên chính thức của Hội nghị cấp cao Á-Âu (ASEM) vào năm 2004 là sự kiện nữa thể hiện sự ủng hộ cùa Việt Nam đối với quốc gia Đông Nam Á này trong khuôn khổ của ASEAN.

Sau khi gia nhập ASEAN, Myanmar chính thức đệ đơn xin gia nhập ASEM vào tháng 12/1997. Tuy nhiên, hội nghị các quan chức cấp cao ASEAN được tổ chức tại Philippines vào tháng 3/1998 đã đưa ra thông báo răng ASEM đang hoãn việc kết nạp thêm thành viên mới.7 Đó là lý do mà Myanmar vẫn chưa được tham gia ASEM tại hội nghị lần thứ hai của tổ chức này tại London (Anh) vào tháng 4/1998. Tại Hội nghị cấp cao ASEAN không chính thức lần thứ tư ở Singapore (11/2010), các nước thành viên ASEAN đã lên tiếng kêu gọi ủng hộ kết nạp Myanmar vào Diễn đàn hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC).8 Tại Hội nghị cấp cao ASEAN+3 lần thứ sáu (11/2002), đáp ứng mong muốn của các nước thành viên ASEAN, ba nước Đông Bắc Á là Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc đã ủng hộ sớm kết nạp Myanmar cùng Campuchia và Lào vào ASEM.9

Tuy nhiên, việc lãnh đạo Liên đoàn Quốc gia vì dân chủ (NLD) Aung San Suu Kyi cùng một số nhân vật cấp cao khác của NLD bị bắt giam sau sự kiện Depayin vào tháng 5/2003 đã tạo ra sức ép lớn đối với việc kết nạp Myanmar vào ASEM khi hội nghị này diễn ra tại Hà Nội năm 2004. vấn đề Myanmar gia nhập ASEM trở thành chủ đề gây tranh cãi giữa ASEAN và Liên minh châu Âu (EƯ), ít nhất là tại các hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEM tại Indonesia vào tháng 7/2003 và Ireland vào tháng 4/2004. Liên minh châu Âu (EU) bày tỏ quan điểm phán đối việc Myanmar tham gia Hội nghị ASEM 5 bằng việc hủy bỏ hai hội nghị bộ trưởng tài chính và kinh tế ASEM vào tháng 7 và tháng 9/2004. Quan điểm của EU là không cho Myanmar tham gia ASEM.10 Trong khi đó, các nước châu Á trong ASEM lại phản đối cách làm của EU với quan điểm rằng, Myanmar cùng Lào và Campuchia với tư cách là thành viên của ASEAN cần được mời tham gia ASEM. Các nước thành viên ASEAN cũng nói thêm rằng, nếu Myanmar không được mời tham gia ASEM thì 10 nước thành viên mới của EU cũng sẽ không được gia nhập tổ chức này."

Trước đó, nội bộ ASEAN cũng cố những khúc mắc về vấn đề Myanmar gia nhập ASEM. Sau khi sự kiện Depayin diễn ra, Malaysia lên tiếng cảnh báo rằng Myanmar có thể phải đối mặt với việc phải ra khỏi ASEAN.12 Tại các hội nghị thường niên ở Phnom Penh năm 2003 và Jakarta năm 2004, các bộ trường ngoại giao ASEAN đã hối thúc chính quyền quân sự Myanmar thả Aung San Suu Kyi.IJ về phần mình, để bảo vệ Myanmar, Indonesia thậm chí còn tố cáo quan điểm của EU động chạm đến vấn đề chủ quyền của Myanmar, đồng thời cho rằng việc tham gia Hội nghị ASEM 5 ở cấp nào là do chính Myanmar quyết định.14

Tình hình khỏ khăn đó đặt lên vai Việt Nam, nước chủ nhà của ASEM 5, nhiệm vụ nặng nề, đặc biệt là trong bối cảnh trước đó EU đã hủy hai hội nghị kinh tế và tài chính ASEM vì vấn đề Myanmar, và một số nước thành viên ASEAN lại kiên định quan điểm rằng việc cử quan chức cấp nào tham gia là do phía Myanmar quyết đinh. Để vừa đảm bảo hội nghị diễn ra, vừa có sự tham gia chính thức cua 3 thành viên mới từ ASEAN và 10 thành viên mới từ EU, Việt Nam đã có các cuộc trao đổi với các bên liên quan. Với Myanmar, Việt Nam đã có các cuộc trao đổi thẳng thắn với nước này trên tinh thần vì sự đoàn kết trong ASEAN. Hai bên nhất trí rằng tiến trình hội nhập nội khối ASEAN cũng như giữa ASEAN với bên ngoài cần được tiếp tục và việc Việt Nam tổ chức thành công Hội nghị Á - Âu 2004 cũng là mong muốn của Myanmar. Trên tinh thần đó, Việt Nam và Myanmar đã đạt được sự nhất trí rằng, đại diện cao nhât của Myanmar tại ASEM 5 là người có chức vụ thấp hơn người đứng đầu nhà nước hoặc chính phủ nước này. Ý tưởng này của Việt Nam đã được các nước thành viên ASEAN khác ủng hộ.15 Các nước EU là thành viên của ASEM cũng nhanh chỏng đồng thuận với phương án này bởi trước đỏ, một số quan chức ngoại giao ASEM cũng có ý tưởng tương tự như Việt Nam.16 Nhờ đỏ, Hội nghị Á - Âu lần thứ năm đã diễn ra thành công tại Hà Nội vào tháng 10/2004.

Cuộc tổng tuyển cử năm 2010 ở Myanmar

Sau một thời gian chuẩn bị, cuộc tổng tuyển cử đầu tiên ở Myanmar chính thức được diễn ra kể từ sau cuộc tổng tuyển cử năm 1990. Sở dĩ, vấn đề Myanmar được xới lên trong ASEAN là bởi cuộc tổng tuyển cử năm 2010 tại quốc gia Đông Nam Á này gặp không ít chỉ trích từ phương Tây. Trong Tuyên bố vào ngày 7/11/2010 của EU về cuộc tổng tuyển cử ở Myanmar 2010, đại diện câp cao của tổ chức này, Catherine Ashton, khẳng định rằng ‘các nhà cầm quyền (Myanmar) đã không thực hiện các bước đi cần thiết để đảm bảo một tiến trình bầu cử tự do, công bằng và thu nạp. Nhiều khía cạnh của cuộc tổng tuyển cử không phù hợp với các tiêu chuẩn được quốc tế chấp nhận; đặc biệt thành kiến chống lại các đảng phái đối lập - như NLD - và các ứng cử viên của đảng này trên khía cạnh cơ hội tranh cử; trong việc hạn chê đăng ký; những hạn chế nghiêm trọng về tự do ngôn luận và tụ tập; trong việc tiêp cận hạn ciíe với truyền thông; và thiếụ những tin tức tự do và cân bằnệ từ giới truyền thông’.n Trong tuyên bố này, EU nhắc lại lời kêu gọi việc thả vô điều kiện những người bị giam giữ vì các kết án chính trị,... kêu gọi chính phủ (Myanmar) khôi phục tự do không hạn chế cho Aung San Suu Kyi.

Trước khi cuộc bầu cử ở Myanmar diễn ra, một vài nước thành viên ASEAN đã lên tiếng chỉ trích cách tổ chức tổng tuỵển cử của chính quyền quân sự. ‘Indonesia và Philippines đã công khai chỉ trích luật bầu cử ở Myanmar khi luật này cấm các tù nhân chính trị, nhự lãnh đạo phe đối lập Aunệ San Suu Kyi tham gia tranh cử’.18 Trong tài liệu phía Philippines chuẩn bị cho Tổng thống Philippines Benigno Aquino được tiet lộ chỉ một ngày trước khi ASEAN ra Tuyên bố Chủ tịch hội nghị thượng đỉnh ASẼAN lần thứ 17 (28/10/2014) cho thay, chính phủ Philippines cho rằng ‘ngày càng có chứng cứ khẳng định rằng cuộc tổng tuyển cử tới (ở Myanmar) sẽ tiếp tục là một trò hề đối với các giá trị dân chủ của sự minh bạch, công bằng, điều kiện cho “sân chơi có cấp độ”, sự tin cạy và dành cho tất cả’.19 ‘Với cương vị Chủ tịch ASEAN, trên các diễn đàn quốc tế và khu vực, Việt Nam đã ủng hộ mạnh mẽ Myanmar trong việc giải quyết các vấn đề nội bộ của mình, không có sự can thiệp của bên ngoài, nhất là cuộc tổng tuyển cử ngày 7/11/2010 của Myanmar’.20 Để vừa duỵ trì đoàn kết trong ASEAN, vưa thể hiện sự ủng hộ của Việt Nam đối với những tiến bộ trong các nỗ lực dân chủ hóa và hòa hợp dân tộc ờ Myanmar, Việt Nam với tư cách là chủ tịch luân phiên của ASEAN đã nỗ lực tham vấn với các nước thành viên ASEAN khác để có được sự đồng thuận trong khối. Kết quả là, Tuyên bố Chủ tịch Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ 17, các nước thành viên ASEAN ‘hoan nghênh quyết định của Chính phủ Cộng hòa Liên bang Myanmar trong việc tổ chức tổng tuyển cử vào ngày 7/11/2010’;21 Cũng ‘với sự ủng hộ và vận động tích cực của Việt Nam, ngày 8/11/2010, các nước thành viên ASEAN đã nhanh chóng thông qua “Tuyên bố của ASEAN về cuộc bầu cử ngày 7/11/2010 của Myanmar” do Việt Nam dự thảo với nội dung hợp lý’.22 Tuyên bố nhấn mạnh, ‘ASEAN hoan nghênh cuộc tổng tuyển cử vào ngày 7 tháng 11 ở Myanmar, coi đây là bước đi quan trọng hướng tới việc thực hiện Lộ trình 7 điểm vì dân chủ. ASEAN khuyến khích Myanmar tiep tục thúc đẩy tiến trình hòa hợp dân tộc và dân chủ hóa, vì ổn định và phát triển của nước này’.23 Tuyên bố cùng bày tỏ sự sẵn sàng của ASEAN trong việc trợ giúp Myanmar khi được yêu cầu phù hợp với Hiến chương ASEAN.

Chủ tịch luân phiên ASEAN 2014

Nếu như trong ba sự kiện vừa đề cập ở trên, Việt Nam là nước cỏ sự hỗ trợ, ủng hộ tích cực đối với Myanmar trong khi sự ủng hộ của Myanmar dành cho Việt Nam chưa thực sự rõ thì với việc đảm nhận vai trò Chủ tịch ASEAN năm 2014, Myanmar đã có nhiều điều kiện hơn để thể hiện điều này.

Myanmar đảm nhận vai trò Chủ tịch luân phiên ASEAN năm 2014 với nhiều kỳ vọng trong bối cảnh quốc gia Đông Nam Á này có những bước tiến dài về cải cách chính trị và kinh tế kể từ khi phe dân sự chính thức lên cầm quyền. Tuy vậy, giới phân tích cũng lo ngại rằng, Myanmar sẽ không thực sự thể hiện chính kiến của mình trong một số vấn đề của ASEAN, đặc biệt là trong vấn đề Biển Đông, bởi: (1) Myanmar không phải là bên tranh chấp chủ quyền ở Biển Đông; (2) dù Myanmar đang thực hiện chiến lược ngoại giao cân bằng ảnh hưởng nước lớn để tránh bị phụ thuộc quá nhiều vào Trung Quốc nhưng Trung Quốc vẫn là nước có ảnh hưởng lớn quan trọng đối với Myanmar trên nhiều phương điện. Mối quan ngại này hoàn toàn có cơ sở khi Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN lần thứ 45 (7/2012) tại Phnom Penh (Campuchia) không ra được thông cáo chung do sự bất đồng quan điểm của các bên về vấn đề Biển Đông. Trong sự kiện nàỵ, Campuchia bị tố cáo sử dụng vai trò chủ tịch ASEAN để ngăn cản việc đưa vấn đề Biển Đông vào thông cáo chung nhằm làm hài lòng Trung Quôc.24 Tiếp đó, Brunei đảm nhiệm chức vụ Chủ tịch luân phiên ASEAN năm 2013 đã khéo léo để các nước thảo luận về vấn đề Biển Đông nhưng không đưa nội dung này vào chương trình nghị sự chính thức tại các hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao và Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN.

Tuy nhiên, mọi nghi ngờ hoàn toàn tan biến khi Myanmar thực thi vai trò Chủ tịch ASEAN 2014. Tại Hội nghị Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN năm 2014, không chỉ vấn đề Biển Đông được đưa ra thảo luận chính thức tại các hội nghị cấp cao của ASEAN mà còn có một Tuyên bổ về tình hình hiện nay ở Biển Đồng. Trong tuyên bô này, các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN bày tỏ quan ngại sâu sắc về các vụ việc đang diễn ra trên Biển Đông, rằng các vụ việc này đang làm gia tăng căng thẳng trong khu vực.25 Các Bộ trường yêu cầu các bên liên quan, trên cơ sở tuân thủ các nguyên tăc đã được thừa nhận chung của luật pháp quốc tế và Công ước Liên Hợp Quôc vê Luật Biển 1982, thực hiện kiềm chế và tránh có các hành động cỏ thể làm phương hại đên hòa bình và ổn định khu vực; giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình, không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực. Các Bộ trưởng đồng thời kêu gọi các bên tham gia Tuyên bố ứng xử của các bên ở Biển Đông (DOC) thực hiện đày đủ và hiệu quả DOC, nhấn mạnh sự cần thiết của việc sớm đạt được Bộ Quy tắc ứng xử ở Biển Đông (COC). Vấn đề Biển Đông tiếp tục trở thành nội dung thảo luận chính tại Hội nghị thượng đỉnh ASEAN lần thứ 24 (5/2014) và Hội nghị Thượng đỉnh ASEAN lân thứ 25 (11/2014) tại Myanmar.

Để có được Tuyên bố về tình hình hiện nay ở Biển Đông và các cuộc thảo luận rộng rãi về tình hình Biển Đông như vậỵ, Mỵanmar trước đó đã lắng nghe ý kiến từ các nước thành viên ASEAN có tranh chấp, đồng thời đã tiến hành các cuộc tham vấn với các nước thành viên ASEAN không có tranh chấp tại Biển Đông. Không chỉ phải giàn xép trong ASEAN, Myanmar phải tìm cách ứng xử với bên ngoài, đặc biệt là với Trung Quốc. Thậm chí, trang tin Eleven của Myanmar còn đặt ra câu hỏi: Giữa Trung Quốc và ASEAN, Myanmar chọn bên nào?* Việc Tuyên bố về tình hình hiện nay ở Biển Đông này được đưa ra khi Trung Quốc đang hạ đặt trái phép Giàn khoan Hải Dương 981 (Haiyang Shiyou 981) trong vùng kinh tế đặc quyền va thềm lục địa của Việt Nam và vấn đề Biển Đông trở thành một trong những chủ đề chính của các hội nghị cấp cao của ASEAN sau đó cho thấy sự ủng hộ của Myanmar đối với ASEAN nói chung và với Việt Nam nói riêng trong các nỗ lực giải quyết hòa bình các tranh châp ở Biên Đông, phản đối các hành động làm căng thẳng thêm tình hình tại vùng biển này. Nói cách khác, Việt Nam cỏ được thêm tiếng nói ủng hộ chính nghĩa từ Myanmar trong vấn đề Biển Đông trong các khuôn khổ hợp tác của ASEAN.

Kết luận

Với ASEAN, ‘hành động với tư cách là một nhóm tương trợ nhau...là bản chất’27 của tổ chức này. ‘Bất cứ hợp tác nào giữa các nước thành viên, trong tất cả các trường hợp, đều vì mối quan tâm chung và lợi ích của nhau, đó là khẳng định tuyệt đối vấn đế chủ quyền...28 Quan hệ Việt Nam-Myanmar nói chung và sự ủng hộ về mặt ngoại giao giữa hai nước trong khuôn khổ ASEAN cũng không nằm ngoài quy luật đó. Sự ủng hộ về ngoại giao giữa hai nước, đặc biệt là trong bốn sự kiện mà chúng tôi vừa nêu ở trên cùng nền tảng của mối quan hệ giữa hai dân tộc, cho thấy Việt Nam và Myanmar đã có sự hiểu biết lẫn nhau, có tiếng nói chung và ủng hộ nhau trong nhiều vấn đề của khu vực. Đây chính là những cơ sở quan trọng để hai nước tăng cường họp tác song phương, trong khuôn khổ của ASEAN và trong các diễn đàn khu vực và quốc tế.

Tài liệu tham khảo

1.     Adianto p. Simamora (2004), Jakarta won't agree to compromise on Myanmar issuein upcoming ASEM, The Jakarta Posí, August 28.

2.      Ahuja, Ambika (2010), Philippines đubs Myanmar election a "farce", Reuters, Oct 27.

3.      ASEANForeign Mnislers'Statement on the Current Devdopments òĩ the South ChinaSea, 10 May 2014.

4.      Burma 'faces Asean expulsion', BBC, July 20,2003.

5.      Chairman ’s Staíement of the 4th ASEANỉnỷormal Summií, Singapore, 24 November 2000.

6.      Chaiimaiís Statanent of tìie 17th ASEAN Sunrưnit, “Tovvards the ASEAN Comrmmity: From Vision to Actìon”, Hanoi, 28 0ctober2010.

7.      Chu Công Phùng (chù biên, 2011), Mianma Lịch sử và hiện tại, NXB Chính ưị Quốc gia, Hà Nội.

8.      European Union, Decỉaratỉon by the High Representatỉve Catherine Ashton on behal/ of the European Union on the elections in Burma/Myanmar, Đrussels, 7 November 2010

9.      Friberg, Erik (2004), Burma/Myanmar and ASEM Enlargement 2004: What Lessons from Cambodia and ASEAN Enlargement in 1997? EỈAS PolicyBrie/, 04/03, July.

10.  Funston, John (1998), ASEAN: Out of Its Depth?, Contemporary Southeast Asia, 20, No 1.

11.  Haacke, Jurgen (2006), Myanmar’s Foreign Policy: Domestic Iníluences and International Implicatỉons, Adelphi Paper 381, Routledge, Oxon.

12.  Masilamani, Logan and Peterson, Jimmy (2014), The “ASEAN Way”: The Structural Underpinnings of Constructive Engagement, Foreign Policy Journal, October 15.

13.  Phoak Kung (2014), Cambodia-China Relations: Overcoming the Trust Deficit, The Diplomat, October 07.

14.  Press Statemení by the Chairman ofthe 8lh ASEAN Summỉt, the 6lh ASEAN+3 Summit and the ASEAN-China Summií, Phnom Penh, Cambodia 4 November, 2002.

15.  Roberts, Christopher (2010), ASEAN's Myanmar Crisis: Challenges to the Pursuit of A Securííy Commumty, ISEAS, Singapore.

16. Tarrant, Bill (2010), ASEAN summit aims for "community" amid Thai unrest, Reuters, Apr 8.

17.  Tin Maung Maung Than and Mya Than (2003), ASEAN Enlargemení and Myanmar, in Siddeque, Sharon Siddique and Kumar, Sree (2003), The 2nd ASEAN Reader, ISEAS, Singapore.

18.  Vo Xuan Vinh (2014), ASEAN’s Approach to Myanmar, Himalayan and Central Asian Studies, Vol.18, Nos.1-2, January-June.

19.  Which side will Myanmar choose: between China and Asean? Eỉeven, 10 August 2014.

---------------------------------------
1. Năm 1989, Miến Điện (Burma) được đổi lên thành Myanmar.

2 Roberts, Christopher (2010), ASEAN's Myanmar Crisis: Chaỉlenges to the Pursuit of A Securíty Communily, ISEAS, Singapore, p. 111.

3 Chính sách can dự tích cực được Thái Lan đưa ra vảo năm 1991, kêu goi thiết lập các mối quan hộ kinh tế và đối ngoại mạnh mẽ hơn giữa các nước thảnh viên ASEAN và Myanmar. Xem Masilamani, Logan and Peterson, Jimmy (2014), The “ASEAN Way”: The Structural Underpinnings of Constnictive Engagcment, Foreign Policy Joumaỉ, October 15, p.2.

4 về cách tiếp cận của ASEAN trong vấn đề Myanmar, xcm thêm Vo Xuan Vinh (2014), ASEAN’s Approach to Myanmar, Himalayan and Central Asian Studies, Vol. 18, Nos. 1 -2, January-June, pp.21 -34.

s Đây là khẳng định của một số quan chức, nhân viên ngoại giao và nhà nghiên cứu Myanmar trong buổi trao đổi khoa học cùa tác già bải viết tại Viện Nghiên cửu Chiến lược vả Quốc tể Myanmar (Myanmar ISIS), Yangon, Myanmar vào ngày 25/6/2014.

6 Roberts, Christopher (2010), ASEAN’s Myanmar Crisìs: Challenges to the Pursuit of A Securìty Communiíy, ISEAS, Singapore, p.l 11.

7 Tin Maung Maung Than and Mya Than (2003), ASEAN Enlargement and Myanmar, in Siddeque, Sharon Siddique and Kumar, Srce (2003), The 2ni ASEAN Reađer, ISEAS, Singapore, p.l 10.

8    Chairman 's Statcment of the 4th ASEAN Informaỉ Summit, Singapore, 24 November 2000, at http://citnts.c.u- tokvo.ac.ip/proiects/ASEAN/ASEAN/AS20001124E%20Chainnan%204th%20tnformal%20Sunimit%20IA!.hlm (cập nhạt ngày 27/3/2014)

9 Press Statement by the Chairman oflhe 8th ASEAN Summit. the ố'* ASEAN+3 Summii and the ASEAN-China Summit, Phnom Penh, Cambodia 4 November, 2002, at hlln://www.asean.org/news/item/nress-statcment-bv-the-chairman-of-the- 8th-asean-suẩnmit-the-6th-asean-3-summit-and-the-asean-china-suminit-phnom-penh-cambodia-4-november-2002 (Accessed March 28,2013)

10 Haacke, Jurgen (2006), Myanmar’s Porcign Policy: Domestic InAucnces and International Implications, Adelphi Paper 381, Routledge, Oxon, p.45.

11 Friberg Erik (2004), Burma/Myanmar and ASEM Enlargement 2004: What Lessons from Cambodia and ASEAN Enlargement in 1997? EIAS Policy Brief, 04/03, July, p.l.

12   Burma Taces Asean expulsion’, BBC, July 20,2003, at htto://ncws.bbc.co.uk/2/hi/asia-nacific/3081557,5tm (Cộp nhật ngày 2/4/2014)

13   Adianto p. Simamora (2004), Jakarta won’t agree to compromise on Myanmar issue in upcoming ASEM, TheJakarta Post, August 28, httn://www.theiakartapost.com/news/2004/08/28/iakarta-won039t-agree-compromise-nivanmar-jssue- uncoming-asem.html

14   Adianto p. Simamora (2004), Jakarta won’t agree to compromise on Myanmar issue in upcoming ASEM, The Jakarla Post August 28, http://www.theiakartanost.com/news/2004/08/28/iakarta-won039t-agree-coniproinise-mvanmar-issue- UDComine-asem .html

l5 Haacke, Jurgen (2006), Myanmar’s Foreign Policy: Domestic lnfluences and International Implications, Adeìphi Paper 381, Routledge, Oxon, p.45.

16 Adianto p. Simamora (2004), Jakarta won't agree to compromise on Myanmar issue in upcoming ASEM, TheJakarta Post, August 28, hitn://www.theiakartapost.com/news/2004/08/28/iakBrta-won039l-agree-compromise-mvanmar-issuẹ; UDC0mine-asem.html

17 European Union, Declaraiion by the High Representalive Catherine Ashton on behaựof the European Union on the eìections in Burma/Myanmar, Brossels, 7 November 2010, http://europa.eu/rapid/pre5s-release PESC-10-293 en.html

I8   Tarrant, Bill (2010), ASEAN summit aims for "community" amid Thai unrest, Reuters, Apr 8, http://www.reuiers.com/article/2010/04/08/us-asean-summit-idUSTRE6371FQ20100408

19 Ahuja, Ambỉka (2010), Philippines đubs Myanmar election a "farcc", Reuters, Oct 27, http://af.reuters.com/artic1e/worldNews/idAFTRE69Q 1GK20101027

20 Chu Công Phùng (chủ biên, 2011), Mianma Lịch sừ và hiện tại, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.400.

21   Chainranìỉ Statement oíìhe I7th ASEAN Summit, 'Tơwards tlteASEANCommmity: Fmm Vision to Actiorì', Hanoi, 28 0ctober2010, htrn'yAvwwiisean.om^cu^itern/chairman-s-staternent-of4ho-17th-asean-summit

22  Chu Công Phùng (chủ biên, 2011), Mianma Lịch sừ và hiện lại, NXB Chính trị Quổc gia, Hả Nội, tr.400.

23 Vietnamese Diplomatic Missions, ASEAN welcomes Myanmar 's general elections, http://www.vietnamembassv- iran.org/en/vnemb.vn/tin hddn/nsl 01110094106?b start:int=30 (cập nhật ngày 28/11/2014).

24 Phoak Kung (2014), Cambodia-China Relations: Overcoming the Trust Deticit, The Dipìomat, October 07, http://thedinlomat.com/2014/10/cambcdia-china-relations-overcoming-the-trust-deficit/

25 ASEANForeign Minìsters'SưitenK>U on the ũtrmnt Deveìopmaiis in the South Oìừia Sca, 10 May 2014,http://www.asean.org/news/asean-. developments-in-the-south-china-sea?categoiV id=26

26   Which side wỊU Mvanmar chnose: between China and Asean? Eleven, 10 August 2014, httn-//www.elevenmvanmar.com/inclex.Dhn?QPtion=com content&view=article&id=7152:which-side-will-Tnyanmar- choose-between-china-and-asean&catid=46&Itemid=386

27 Funston, John (1998), ASEAN: Out of Its Depth?, Contemporary Soulheast Asia, 20, No.l, p.27.

28 Roberts Christopher (2010), ASEAN's Myanmar Crisis: Chaỉỉenges to the Pursuit of A Security Community, ISEAS, Singapore, pl 11.