Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Yếu tố văn hóa tộc người trong chăm sóc sức khỏe của người Cống và Si La ở tỉnh Lai Châu

04/03/2021


Tác giả :
  • TS. Lê Minh Anh (Đồng chủ biên)
  • ThS. Hoàng Thị Lê Thảo (Đồng chủ biên)
  • PGS.TS. Vương Xuân Tình
  • TS. Lý Hành Sơn
  • TS. Lê Thị Mùi
  • ThS. Trwong Văn Cường
  • ThS. Phạm Thị Thu Hà
  • ThS. Nguyễn Cảnh Phương

Năm xuất bản: 2020

Số trang: 384

 

Chăm sóc sức khỏe là nhu cầu thiết thực với cá nhân và cộng đồng bởi liên quan đến nguồn vốn con người. Tình trạng sức khỏe lý tưởng được nhiều nhà khoa học, trong dó có Tổ chức Y tế Thế giới quan tâm nghiên cứu và đưa ra định nghĩa rằng: “Sức khỏe là trạng thái hoàn toàn thoải mái về thể, chất, tinh thần và xã hội mà không chỉ giới hạn ở việc không mắc bệnh”. Bởi vậy, trong các chính sách và chiến lược phát triển của đất nước, việc chăm sóc sức khỏe của nhân dân luôn được Đảng và Nhà nước Việt Nam coi trọng, đặc biệt đối với đồng bào các dân tộc thiểu số rất ít người.

Tỉnh Lai Châu hiện nay có 20 tộc người sinh sống, trong đó 5 tộc người có dân số rất ít là La Hủ, Lự, Mảng, Cống và Si La. Trong bối cảnh thay đổi không gian sinh tồn ở vùng tái định cư và nơi tái định cư thủy điện Lai Châu, phải ứng phó với những biến đổi về môi trường sinh thái, việc chăm sóc sức khỏe của hai tộc người Công và Si La ngày càng trở nên cấp thiết. Trước thực tế đó, năm 2020, Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản cuốn: “Yếu tố văn hóa tộc người trong chăm sóc sức khỏe của người Cống và Si La ở tỉnh Lai Châu” do Lê Minh Anh và Hoàng Thị Lê Thảo làm đồng chủ biên. Cuốn sách là kết quả của công trình nghiên cứu khoa học cấp Bộ: “Ảnh hưởng của một số yếu tố văn hóa tới chăm sóc sức khỏe của hai tộc người Cống và Si La ở tỉnh Lai Châu” do Viện Dân tộc học làm chủ trì. Cuốn sách tập trung nghiên cứu một số yếu tố văn hóa như tín ngưỡng, thế giới quan, nghi lễ vòng đời, văn hóa mưu sinh cùng những yếu tố văn hóa khác như ẩm thực, không gian cư trú, nhà ở, rào cản ngôn ngữ ảnh hưởng đến chăm sóc sức khỏe của hai tộc người Cống và Si La ở tỉnh Lai Châu.

Ngoài Lời nói đầu và Kết luận, nội dung cuốn sách được kết cấu thành 4 chương:

Chương 1. Tổng quan nghiên cứu, cách tiếp cận và khái quát về tộc người Cống, Si La ở tỉnh Lai Châu

Tổng quan tình hình nghiên cứu, nhóm tác giả nhận thấy, hầu hết các công trình đều chỉ ra sự cần thiết phải nghiên cứu những vấn đề liên quan đến chăm sóc sức khỏe của các tộc người thiểu số và đã trực tiếp khảo sát nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau như Nhân học y tế, Dân tộc học, Xã hội học…Đến nay, có nhiều công trình nghiên cứu về tộc người Cống và Si La ở Tây Bắc Việt Nam, nổi bật như “Các dân tộc ít người ở Việt Nam (Các tỉnh phía Bắc)” của Viện Dân tộc học, xuất bản năm 1978 và tái bản năm 2014; “Cúng tổ tiên, dòng họ của người Cống (Sưu tầm tại bản Nặm Kè - xã Nặm Kè - huyện Mường Tè) trong Thông báo văn hóa 2011, 2012 của học giả Đặng Thị Ngọc Lan; “Văn hóa dân gian người Cống tỉnh Điện Biên”, năm 2014 của tác giả Chu Thùy Liên, và nhiều bài tham luận hội thảo, Hội nghị thông báo dân tộc học…Đặc biệt, với công trình Dân tộc Si La ở Việt Nam do Khổng Diễn làm chủ biên (2001) là chuyên khảo đầu tiên về tộc người Si La ở nước ta, có nội dung đề cập khá đầy đủ về các lĩnh vực văn hóa truyền thống của tộc người này.

Cũng trong chương 1, bên cạnh việc đề cập tới một số khái niệm, nhóm tác giả khái quát một số điểm chính về địa bàn nghiên cứu ở tỉnh Lai Châu như: tộc người, nguồn gốc lịch sử, đặc điểm kinh tế và xã hội của tộc người Cống và Si La.

Chương 2. Yếu tố văn hóa và chăm sóc sức khỏe của tộc người Cống và Si La

Có 3 yếu tố cơ bản được nhóm nghiên cứu tập trung phân tích bao gồm: (i) Yếu tố tín ngưỡng, thế giới quan: đây được xem là một trong những yếu tố trọng tâm và quan trọng đối với thế giới quan dân gian mang tính tộc người, thể hiện qua các quan niệm của người dân về bản chất con người cũng như sức khỏe của họ, tức mỗi con người đều là sự vật nằm trong thiên nhiên, họ cho rằng tất cả mọi vật sống ở xung quanh chúng ta đều có linh hồn. Sức khỏe và sự ốm đau phụ thuộc vào trạng thái cũng như sự có mặt đầy đủ của linh hồn; (ii) Yếu tố phong tục và nghi lễ vòng đời người. Các phong tục này bao gồm phong tục tập quán trong quan hệ hôn nhân, cưới hỏi, sinh đẻ và nuôi dưỡng con cái, tang ma. So với các dân tộc khác, điểm đặc biệt trong nghi lễ tang ma của hai dân tộc Cống và Si la là không sử dụng nhạc cụ, họ tập trung tiến hành một số thủ tục mang tính bùa phép và ma thuật trong quá trình diễn ra đám tang nhằm mục đích bảo vệ sức khỏe cho con cháu của người chết cũng như những người đến tham gia đám tang…; (iii) Yếu tố văn hóa mưu sinh, bao gồm hoạt động trồng trọt, chăn nuôi. Nếu như trước đây hoạt động chăn nuôi của hai dân tộc này vốn không phát triển, thì nay tại nơi khu tái định cư không có vùng chăn thả, buộc một số hộ dân phải bán gia súc, một số  khác nuôi nhốt trong chuông trại nhỏ bên cạnh nhà hoặc dưới nhà ở. Ngoài ra, nhóm nghiên cứu cũng đề cập đến một số yếu tố văn hóa khác như: văn hóa ẩm thực; văn hóa cư trú, nhà ở; yếu tố về điều kiện kinh tế; trình độ học vấn và lứa tuổi… và nhận thấy các dân tộc rất ít người nơi đây phần lớn đều trong nhóm có trình độ học vấn thấp, kinh tế còn nhiều khó khăn. Từ việc khảo sát tại 3 điểm nghiên cứu nhóm tác giả khẳng định, một trong những thách thức lớn nhất trong truyền thông và phổ biến hoạt động chăm sóc sức khỏe tới đồng bào các dân tộc rất ít người là thông tin tới được đồng bào khi trình độ văn hóa và nhận thức của tộc người thiểu số còn rất hạn chế.

Chương 3. Thực trạng chăm sóc sức khỏe hiện nay của tộc người Cống và Si La

Việc chăm sóc sức khỏe của tộc người Cống và Si La hiện nay theo nhóm nghiên cứu phụ thuộc vào nhiều yếu tố, cả khách quan và chủ quan, họ không có thói quen đi đến cơ sở y tế kiểm tra sức khỏe định kỳ do khó khăn về phương tiện đi lại. Trong trường hợp bệnh nhẹ thì đến trạm y tế xã xin thuốc, nếu bệnh nặng mới đi bệnh viện tuyến huyện. Việc khám, chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe được thực hiện theo hai phương thức sau: (i) Việc chăm sóc sức khỏe của tộc người Cống và Si La theo y học cổ truyền: các vị thuốc chữa bệnh khá đa dạng và phong phú gồm nhiều loại cây được người Cống và Si La lấy từ các nguồn khác nhau như trong rừng, cạnh sông suối hoặc bên khe nước, thậm chí ở trong vườn nhà, ngoài ra họ còn biết sử dụng một số bộ phận quý hiếm có tác dụng chữa bệnh của các loài đồng vật săn bắt được…và tập trung ở 2 nhóm chính là thuốc bổ dưỡng để phòng bệnh, phục hồi sau chữa bệnh và thuốc chữa bệnh. Thậm chí họ còn tổ chức cúng bái nếu nghi có ma làm hại. Bên cạnh đó, nhóm tác giả cũng chỉ ra một số vấn đề kiêng kỵ trong ăn uống của hai dân tộc Cống và Si La đối với một số nhóm đối tượng: người đang bị bệnh, phụ nữ sau sinh. (ii) Việc chăm sóc sức khỏe của tộc người Cống và Si La từ hệ thống y tế được nhóm nghiên cứu đánh giá những thuận lợi và khó khăn tại các cơ sở y tế tuyến tỉnh, huyện, xã và thôn; Những thay đổi trong hành vi lựa chọn các cơ sở y tế và chăm sóc sức khỏe; Những khó khăn trong việc tiếp cận với các cơ sở y tế của người Cống và Si La. Cuối cùng, nhóm tác giả tập trung phân tích, đánh giá các chương trình, chính sách ưu tiên của Nhà nước, địa phương đối với đời sống kinh tế - xã hội và chăm sóc sức khỏe và khẳng định: các chương trình, chính sách này ở tỉnh Lai Châu đã phần nào giải quyết được những khó khăn về cơ sở hạ tầng, giúp cho đồng bào tự nâng cao nhận thức và có nhu cầu áp dụng những tiến bộ khoa học - kỹ thuật vào sản xuất, tiếp cận các nguồn vốn đầu tư…Tuy nhiên, về lâu dài vẫn còn nhiều thách thức đối với việc duy trì những thành quả đã được được, ngoài ra, các vấn đề như thiếu đất sản xuất tại nơi ở mới tái định cư, nguy cơ tái nghèo, chênh lệch đời sống kinh tế của người dân giữa các thôn bản...

Chương 4. Những vấn đề đặt ra trong chăm sóc sức khỏe hiện nay

Bên cạnh những kết quả đã đạt được trong công tác chăm sóc sức khỏe của hai tộc người Cống và Si La ở tỉnh Lai Châu, nhất là thành tựu thông qua mạng lưới y tế của Nhà nước và tri thức tộc người, nhóm tác giả đã nêu lên 6 vấn đề lớn đặt ra hiện nay đồng thời, đưa ra một số gợi ý giải pháp nhằm chăm sóc sức khỏe bền vững của hai tộc người này trong thời gian tới.

Từ những cách tiếp cận khác nhau, tập thể tác giả đã thực hiện công trình một cách nghiêm túc và công phu với hy vọng kết quả nghiên cứu sẽ là luận cứ khoa học xác đáng để tiếp tục đổi mới, điều chỉnh các chính sách đặc thù và giải pháp cho phù hợp hơn với thực tiễn luôn biến đổi nhằm bảo tồn bền vững, kết hợp áp dụng và phát huy ngày càng có hiệu quả hơn những giá trị tích cực trong văn hóa các tộc người có dân số ít, trong đó có hai tộc người Cống và Si La ở tỉnh Lai Châu đối với công tác chăm sóc sức khỏe, đặc biệt là góp phần giải quyết các vấn đề liên quan tới phòng bệnh và chữa bệnh của đồng bào.

Với những nội dung trên, chắc chắn cuốn sách sẽ đáp ứng phần nào nhu cầu của bạn đọc quan tâm.

Xin trân trọng giới thiệu!


Nguyễn Minh Hồng

 


Nhà xuất bản Khoa học xã hội

Các tin đã đưa ngày: