Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Phê bình phân tâm học - Phía của những ám ảnh nghệ thuật (sách chuyên khảo)

16/04/2021


Cơ quan soạn thảo: Học viện Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học xã hội

Tác giả :
  • TS. Vũ Thị Trang

Địa chỉ liên hệ: 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

Năm xuất bản: 2020

Số trang: 415

Một cuốn sách “hay” khiến người đọc bị “ám ảnh”, khi ấy người ta sẽ có thể đọc đi đọc lại nhiều lần, thậm chí rất rất nhiều lần không chán? Tại sao ư? Bởi lẽ ở mỗi lần đọc, người ta lại hiểu sâu sắc hơn một lớp nghĩa mới, một sự “trải nghiệm” trong cảm nhận mà chỉ có cảm xúc mới cảm nhận hết được sự “ám ảnh” do ngôn từ mang lại. Bởi vậy, tìm hiểu cái hay của một tác phẩm văn học, thực chất là chúng ta đang đi tìm hiểu, “giải phẫu” những nỗi “ám ảnh” nghệ thuật mà ngôn từ thể hiện. Khi ấy những nhà phê bình văn học hoặc những người quan tâm đến chiều cạnh này phải nhờ đến con “dao mổ” của “phê bình phân tâm học” Chuyên khảo “Phê bình phân tâm học - phía của những ám ảnh nghệ thuật” do TS. Vũ Thị Trang, công tác tại Học viện Khoa học xã hội, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam chấp bút là một công trình nghiên cứu về phê bình phân tâm học như vậy.

Đến đây, bạn đọc sẽ đặt câu hỏi: Vậy phê bình phân tâm học là gì và tại sao nó được ám chỉ là “phía của những ám ảnh nghệ thuật”. Để trả lời câu hỏi này, chúng ta nên hiểu rằng: Phân tâm học hay tâm lý học là các phần chiều sâu nghiên cứu phần vô thức của con người. Vô thức lại là phần chìm trong nội tâm của con người, quyết định “sự cảm”, “tốc độ cảm” khi tiếp cận ngôn từ của một tác phẩm văn học, tác động trực tiếp đến tâm tư, chí hướng và hành vi “cảm nhận” nghệ thuật văn học của con người. Phân tâm học vì thế mau chóng trở thành một khoa học nhân văn, nhân bản, phổ quát, được các nhà nghiên cứu, nhà phê bình văn học dành sự quan tâm rất lớn, bởi vậy phân tâm học ra đời và trở thành một phần không thể thiếu trong nội tâm những người sáng tác, nội tâm người đọc khi tiếp cận Văn học.

“Có một phương pháp đi tìm biểu tượng “ám ảnh” do Charles Mauron, nhà phân tâm học người Pháp, cha đẻ của thuật ngữ phê bình phân tâm học, đó là xếp chồng văn bản, tức là lấy những chương/đoạn của một tác phẩm hay nhiều tác phẩm của một tác giả, xếp chồng lên nhau, như ta xếp chồng những tấm lưới. Người đọc bắt gặp ở các văn bản được xếp chồng này những hình ảnh, biểu tượng đơn lẻ. Nếu tần suất lặp lại của chúng lớn đến một mức độ nào đó thì đấy chính là biểu tượng “ám ảnh”. Tìm hiểu sâu những biểu tượng ám ảnh này người ta sẽ thấy hiện lên nội tâm của tác giả. Ở mỗi con người, đặc biệt là ở các nhà văn, Charles Mauron giải thích, đều có những chấn thương ấu thời, tạo thành những phức cảm rồi kết đọng lại thành huyền thoại cá nhân của mỗi người. Đó chính là động lực sáng tạo của nhà văn đó, là thế giới nghệ thuật chỉ của riêng họ”.

Ở công trình nghiên cứu này, thông qua tìm hiểu tiểu thuyết của Vũ Trọng Phụng, tự truyện và tiểu thuyết Việt Nam đương đại, tác giả Vũ Thị Trang đã tìm ra những biểu tượng ám ảnh đặc sắc như: ám ảnh tính dục, ám ảnh tâm linh, ám ảnh đám đông… ví dụ như các nhân vật Nghị Hách, Thị Mịch, Long trong Giông Tố, bà Phó Đoan, Tuyết, Tuýp Phờ Nờ trong Số đỏ, Huyền trong Làm đĩ luôn bị ám ảnh dục tình, họ bị chi phối, ám ảnh bởi dục tình. Bên cạnh đó, tác giả còn tìm ra trong sáng tác của Vũ Trọng Phụng còn xuất hiện nhiều nhân vật như thầy bói, thầy tướng số, thầy phong thủy, nhân vật Hải Vân - nhà cách mạng nhưng lại là người theo thuyết định mệnh. Xuân Tóc đỏ thì luôn tin vào “số đỏ” của mình. Biểu tượng đám đông được nhìn và soi thấy rất rõ ở thôn quê qua việc phát chẩn trong Vỡ đê, ở thành phố qua Đám tang cụ Cố Hồng, hoặc đám đông tung hô Xuân Tóc đỏ ở sân quần vợt tạo ra hình ảnh một đám đông nhếch nhác, một xã hội nhếch nhác được phác họa một cách tài tình và thú vị. Tuy chưa đi đến sự khám phá ra một huyền thoại cá nhân ở Vũ Trọng Phượng hay ở những tác phẩm được lựa chọn nghiên cứu, TS. Vũ Thị Trang vẫn đạt được những lý giải thuyết phục trong nghiên cứu của mình như khẳng định sự tồn tại của bản thể, nhận diện những xung đột vô thức, cái Tôi nghệ sĩ…, ví như thông qua nghiên cứu Hồi Ký của Phạm Duy, Để gió cuốn đi của Ái Vân, Chuyện nghề của Thủy, Một mình ở Châu Âu, Xuyên Mỹ, Về nhà của Phan Việt … qua những ám ảnh về tự do, tác giả đã làm rõ được sự xung đột của những cái "Tôi" trong tự truyện Việt Nam đương đại và khẳng định được với thể loại hồi ký văn học, tự truyện, các nhà văn có thể giãi bày, giải tỏa những ẩn ức nội tâm, tự do, dũng cảm đối diện với chính mình trong quá khứ và nhờ đó, nhận thức được trách nhiệm của  mình trong sự nghiệp cầm bút hôm nay.

Như vậy, phê bình phân tâm học có nhiều “phía” để hiểu, cũng như với nhà văn Vũ Trọng Phụng, tự truyện hay tiểu thuyết Việt Nam đương đại chúng ta đều biết rằng có rất nhiều cách/chiều cạnh để tiếp cận. Tuy nhiên, lựa chọn nghiên cứu những ám ảnh nghệ thuật, tác giả Vũ Thị Trang đã rất thành công trong việc sử dụng phương pháp kết hợp giữa phê bình phân tâm học tiểu sử với phê bình phân tâm học văn bản một cách linh hoạt (không cần đi theo đúng tiến trình của sự phát triển phê bình phân tâm học) mà vẫn hướng tới được cái nhìn bao quát về những vấn đề cốt lõi, sâu sắc trong thế giới sáng tác của Vũ Trọng Phụng cũng như trong Tự truyện và Tiểu thuyết Việt Nam đương đại (đối tượng nghiên cứu của tác giả) để qua đó có thể tạo ra được những thành quả nhất định trong nhận thức về văn học nói chung và phê bình phân tâm học nói riêng. Qua đó, khẳng định: những sáng tác văn học đều có những giá trị đặc sắc riêng có và chứa nhiều dữ kiện mà phê bình phân tâm học có thể phát huy tối ta những ưu thế của nó trong phê bình phân tâm học, phê bình văn học… làm giàu thêm thế giới quan mà chỉ có văn học mới đạt được điều đó qua nghệ thuật biểu diễn ngôn từ.

Với những nội dung phong phú nêu trên, hy vọng cuốn sách sẽ giải đáp được nhiều thắc mắc của những ai quan tâm đến vấn đề này.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

Phạm Vĩnh Hà

 

 


Các tin đã đưa ngày: