Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Làng rèn Vân Chàng từ nửa đầu thế kỷ XIV đến thế kỷ XIX

03/08/2021


Tác giả :
  • PGS.TS. Lê Văn Yên

Năm xuất bản: 2020

Số trang: 358

 

Trong lịch sử, làng xã là môi trường sinh tụ và hoạt động của nông dân Việt Nam, là nơi chứa đựng những dấu ấn của lịch sử dân tộc. Mặc dù chưa có tài liệu lịch sử nào khẳng định chính xác làng có từ bao giờ, xong dưới chế độ quân chủ Việt Nam, làng xã được xác định là đơn vị hành chính cuối cùng. Mỗi bước phát triển thăng trầm của lịch sử thường để lại những dấu tích trong lịch sử làng xã. Do đó việc nghiên cứu về lịch sử làng xã Việt Nam trong lịch sử là nội dung quan trọng và cần thiết nhưng cũng không kém phần khó khăn và phức tạp.

Nghiên cứu làng xã Việt Nam trong tiến trình lịch sử nhằm tìm hiểu những đặc trưng, kết cấu tổ chức hành chính, kinh tế, văn hóa, xã hội và văn minh cổ truyền; đồng thời tìm hiểu những truyền thống quý báu của nhân dân Việt Nam còn bảo lưu, góp phần tìm hiểu lịch sử đất nước, nhất là vai trò của nông nghiệp, nông thông và nông dân trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Qua đó, có thể thấy rõ vị trí quan trọng của làng xã, góp phần làm phong phú thêm nguồn tư liệu về nông thôn Việt Nam trong lịch sử.

Làng Vân Chàng thị trấn Nam Giang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định là ngôi làng có nghề rèn được du nhập cách đây hơn 700 năm từ thời vua Trần Nhân Tông, bên cạnh nghề rèn, làng Vân Chàng còn phát triển về mặt thương nghiệp, sản xuất nông nghiệp và nhiều truyền thống quý báu khác mang giá trị đặc biệt cho đến ngày nay. Để hiểu rõ hơn về làng Vân Chàng xưa, từ đó thấy rõ vị trí quan trọng của làng xã, góp phần làm phong phú thêm nguồn tư liệu về nông thông Việt Nam trong lịch sử, năm 2020, Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản công trình nghiên cứu: “Làng rèn Vân Chàng từ nửa đầu thế kỷ XIV đến thế kỷ XIX” của PGS.TS. Lê Văn Yên. Cuốn sách được tác giả dày công nghiên cứu và thu thập tư liệu trong thời gian khảo sát thực tế tại địa phương (năm 1979), bên cạnh đó còn có các tư liệu trong cuốn gia phả của dòng họ lập nghiệp và sinh sống tại làng Vân Chàng, một số tài liệu chữ Hán ở đình, đền, chùa và từ đường các dòng họ. Các nguồn tư liệu này có giá trị, chính xác  và đáng tin cậy để nghiên cứu sự phát triển về kinh tế, tổ chức hành chính và văn hóa xã hội của làng Vân Chàng.

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Phụ lục, nội dung chính của cuốn sách được kết cấu thành 5 chương:

Chương 1. Khái quát điều kiện tự nhiên, xã hội và quá trình ra đời, phát triển của làng Vân Chàng

Chương này, tác giả khái quát điều kiện tự nhiên, xã hội và quá trình hình thành và phát triển của làng Vân Chàng, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định. Làng Vân Chàng ban đầu làng có tên là Hoa Chàng, được thành lập do một số cư dân từ làng rèn Hoa Chàng, tổng Trung Lương, phủ Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh di cư ra và lấy luôn tên những địa danh này đặt tên cho làng, nhưng đến năm Thiệu Trị 1 (1841) làng đổi tên là Vân Chàng để tránh tên húy của vua Thiệu Trị. Nằm ở vùng có điều kiện khí hậu tốt, giữa vùng trung tâm của đồng bằng Bắc Bộ, lại được dòng sông Hồng hằng năm đem nguồn phù sa tưới bồi nên đồng ruộng ở vùng này màu mỡ, tươi tốt quanh năm. Làng Vân Chàng có mạng lưới giao thông đường thủy, đường bộ thuận lợi và có nghề rèn sắt cùng ra đời với thời kỳ lập làng, trong quá trình phát triển, nghề rèn sắt trở thành nghề chính, trở thành trung tâm rèn sắt nổi tiếng ở Việt Nam thời cổ trung đại, chiếm vị trí quan trọng trong thu nhập và đời sống kinh tế của dân làng. Có thể nói, làng Vân Chàng trong quá trình phát triển, cho đến thế kỷ XIX, là một làng đạt được sự phát triển khá cao về nhiều mặt, đặc biệt là nghề rèn sắt đã đạt được sự phát triển khá cao về nhiều mặt, đặc biệt là nghề rèn sắt đã được ghi trong sử sách thời Lê, Nguyễn. Đó cũng là niềm tự hào của người dân nơi đây.

Chương 2. Sự phát triển của nghề thủ công rèn sắt làng Vân Chàng

Qua khảo cứu và phân tích từ những tư liệu thu thập được đến nửa đầu thế kỷ XIX về nguyên liệu, công cụ, tổ chức sản xuất và trao đổi sản phẩm, tác giả khẳng định, làng Vân Chàng (Nam Định) về cơ bản là một làng có nghề thủ công rèn sắt phát triển và nhanh chóng trở thành nghề sống chính của cư dân. Một số công cụ chủ yếu phục vụ nghề rèn sắt tại làng Vân Chàng ở thời kỳ này tương đối thô sơ bao gồm: hệ thống lò bễ, các loại đe, các loại búa, các loại kìm… việc thực hiện chủ yếu được thực hiện thủ công, thô sơ phụ thuộc vào kỹ thuật và tay nghề thuần thục của người thợ. Sản phẩm chủ yếu là các nông cụ, dụng cụ và hàng tiêu dùng trong gia đình. Với vị trí quan trọng và phát triển nhanh chóng mà nghề rèn sắt Vân Chàng sớm tách khỏi sản xuất nông nghiệp, điều này được thể hiện ở việc tổ chức sản xuất của nghề, cách thức sản xuất và phương thức trao đổi, phân phối sản phẩm sản xuất ra. Điểm nổi bật của chương này, tác giả đã tập trung nghiên cứu về quan hệ sản xuất, phân công lao động, trình độ kỹ thuật và vai trò của nghề. Trong đó, quan hệ sản xuất vẫn chỉ là quan hệ sản xuất phong kiến, bắt đầu nảy sinh những mầm mống của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa như xuất hiện hiện tượng thuê mướn nhân công, chủ bao mua sản phẩm và cung cấp nguyên liệu sản xuất nhưng còn rất yếu ớt. Bên cạnh đó, hoạt động của nghề rèn phát triển có vai trò làm cho bộ phận lái buôn cũng tăng lên, giao lưu tăng cường làm cho kinh tế hàng hóa phát triển, góp phần phá vỡ dần nền tảng kinh tế tự nhiên, tự cấp tự túc, đồng thời làm cho quan hệ sở hữu ruộng đất ở làng Vân Chàng biến đổi cũng như sự phân hóa giai cấp trong nội bộ làng, tạo điều kiện cho những nhân tố kinh tế mới nảy sinh và phát triển.

Chương 3. Sự phát triển của thương nghiệp và sản xuất nông nghiệp của làng Vân Chàng

Đề cập đển sự phát triển của thương nghiệp, tác giả tập trung nghiên cứu về sự hình thành các chợ và tổ chức giao lưu hàng hóa, trong đó có chợ Hôm (chợ được hình thành ngay từ buổi lập làng), chợ Chùa (được ra đời cùng với buổi chùa Đại Bi được xây dựng) và chợ Viềng (có từ thời Lê, có nguồn gốc từ chợ Viềng, xã Kim Thái, huyện Vụ Bản do vợ Trịnh Sâm lập ra). Tác giả chỉ rõ, tuy thương nghiệp nơi đây có bước phát triển nhưng xét toàn diện các mặt thì vẫn chỉ là sự phát triển của kinh tế hàng hóa đơn giản, chưa đủ sức hình thành các phường buôn lớn và tầng lớp thương nhân với số vốn lớn chuyên kinh doanh thương nghiệp theo hướng tư bản chủ nghĩa. Nguyên nhân là do thương nghiệp nơi đây bị ràng buộc bởi tổ chức và quan hệ cùng phương thức sản xuất phong kiến, mặt khác cac lò phân tán đi “làm đám” các nơi, đặc biệt là những quy định khắt khe và can thiệp quá sâu về giá cả, thị trường mua bán nguyên liệu và sản phẩm bán ra…

Đối với sản xuất nông nghiệp, tác giả tập trung phân tích tình hình sở hữu ruộng rất, bao gồm: (i) Tình hình sở hữu ruộng đất công; (ii) Sự phát triển của ruộng đất tư. Quan hệ sản xuất phong kiến vẫn chiếm địa vị thống trị với những tập tục, quy định khá khắt khe của phường, hội, giáp. Cùng với sự phát triển của kinh tế hàng hóa và quan hệ sản xuất phong kiến, ruộng đất tư ở đây phát triển nhanh. Đến cuối thế kỷ XIX, ruộng đất tư ở Vân Chàng chiếm ưu thế tuyệt đối, ruộng đất công không còn nhiều. Mặc dù vậy, ở đây có hiện tượng chuyển hình thái sở hữu từ ruộng đất tư trở thành ruộng đất nửa công nửa tư, phổ biến với các loại ruộng cúng hậu.

Chương 4. Tổ chức chính trị - xã hội và những truyền thống của làng Vân Chàng

Nghiên cứu về tổ chức chính trị - xã hội của làng, tác giả tập trung làm rõ 4 nội dung sau: (i) Tổ chức hành chính; (ii) Tổ chức có tính chất tự trị và nửa tự trị; (iii) Tổ chức vũ trang bảo vệ làng; (iv) Kết cấu giai tầng trong làng. Bộ máy hành chính của làng được tổ chức theo khuôn mẫu của chính quyền quân chủ và thực hiện các nhiệm vụ của nhà nước quân chủ trao cho. Làng xuất hiện hai tổ chức Giáp Hương lão và Giáp Cố hương, mặc dù khác nhau về hình thức, tổ chức và tính chất nhưng hai giáp này đều có nét chung là còn bảo lưu khá đậm nét tàn dư của công xã thị tộc cổ xưa. Đặc biệt, ở đây thể hiện rõ mối quan hệ thân tộc kết hợp chặt chẽ với kết cấu giai tầng trong tổ chức có tính chất tự trị của làng. Tuy nhiên đến thế kỷ XIX, các tổ chức trên bị phong kiến hóa nặng nề, dẫn đến việc phân chia giai tầng trong làng được thể hiện rõ.

Qua nghiên cứu về truyền thống của làng, tác giả khẳng định, làng có nhiều truyền thống tốt đẹp, điển hình như: truyền thống xây dựng các công trình công cộng và thiên tai, truyền thống đấu tranh chống phong kiến áp bức và truyền thống tương thân, tương ái, lao động sáng tạo. Đây là cơ sở và nền tảng tốt để vận dụng, động viên và phát huy trong công cuộc đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn ngày nay.

Chương 5. Tình hình văn hóa – xã hội của làng Vân Chàng

Chương này, tác giả tập trung tìm hiểu về sự phát triển của Nho học và văn hóa cổ truyền đồng thời đi sâu nghiên cứu về những phong tục tập quán và tôn giáo tín ngưỡng của làng Vân Chàng. Nghiên cứu cho rằng, tôn giáo tín ngưỡng ở làng Vân Chàng xưa cũng như bao làng xã khác là mặt sinh hoạt tinh thần quan trọng của làng và được cư dân nơi đây chú trọng quan tâm. Tín ngưỡng cùng lúc thờ ba đối tượng Thành hoàng của làng thể hiện rõ tâm lý “uống nước nhớ nguồn” của làng Vân Chàng. Ngoài ra, việc thờ Phật và Thiền sư Từ Đạo Hạnh cũng phản ánh tín ngưỡng của làng, có ảnh hưởng đến các mặt sinh hoạt của làng. Tuy nhiên, những hoạt động văn hóa cũng không tránh khỏi có nội dung tiêu cực mà tầng lớp thống trị tìm cách lồng vào và cố định hình thành những tập tục cổ hủ, cứng nhắc trói buộc người dân lao động vào những quy định khắt khe của đạo đức, lễ giáo phong kiến.

Có thể nói, cuốn sách là công trình nghiên cứu công phu, giàu tâm huyết của tác giả, việc sưu tầm và khai thác những tư liệu cổ, quý giá vềTtần tích của làng, bản dịch văn bia của những học giả đi trước, gia phả của dòng họ, những bản chụp và hình vẽ minh họa (văn tự bán ruộng, hệ thống bố phòng của làng Vân Chàng…), một số bài hát rối và thơ ca dân gian, một số sản phẩm và dụng cụ nghề rèn tiêu biểu…  thể hiện trong 130 trang phụ lục có ý nghĩa đặc biệt quan trọng khi nghiên cứu về làng Vân Chàng nói riêng và hệ thống làng xã Việt Nam nói chung. Từ đó thấy được những mặt tích cực và tiêu cực nhằm phát huy những yếu tố tích cực và hạn chế, xóa bỏ yếu tố tiêu cực trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa đất nước. Hy vọng với những nội dung trên sẽ đáp ứng nhu cầu nghiên cứu và tìm hiểu của bạn đọc quan tâm.

Xin trân trọng giới thiệu cùng độc giả!

 

Ảnh một số sản phẩm và dụng cụ nghề rèn mà tác giả thu thập được

Mặt hổ phù (Trang trí ở chùa Bi)

Mặt hổ phù (Trang trí ở chùa Bi)

Khóa cửa

Khóa cửa

 

Hệ thống thổi gió

Hệ thống thổi gió

Nguyễn Minh Hồng

 


Nhà xuất bản Khoa học xã hội

Các tin đã đưa ngày: