Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Gia đình trung lưu ở Việt Nam với các quá trình phát triển kinh tế - xã hội- văn hóa

10/11/2021


Tác giả :
  • Trịnh Duy Luân
  • Nguyễn Xuân Mai

Địa chỉ liên hệ: Nhà xuất bản Khoa học xã hội

Năm xuất bản: 2021

Số trang: 384

 

Sau hơn ba thập niên Đổi mới, Việt Nam đã trải qua những biến đổi kinh tế - xã hội rất to lớn. Bên cạnh những thành tựu về phát triển kinh tế, đã và đang diễn ra những biến đổi rõ rệt trong cấu trúc xã hội. Công nghiệp hóa, sự gia tăng tính cơ động xã hội và di cư nông thôn - đô thị đã làm đa dạng hóa cấu trúc xã hội - nghề nghiệp. Cơ chế thị trường thì làm gia tăng xu hướng phân hóa giàu - nghèo và phân tầng xã hội. Đây là những tiền đề quan trọng, làm xuất hiện một nhóm xã hội mới với mức sống vượt trội, khá giả với tên gọi là tầng lớp trung lưu và đi kèm với nó là các “gia đình trung lưu”. Tầng lớp trung lưu và gia đình của họ (gia đình trung lưu) có vai trò ngày càng quan trọng trong phát triển kinh tế, đồng thời hình thành các khuôn mẫu lối sống mới, và do đó có quan hệ tương tác tích cực với các quá trình phát triển kinh tế, xã hội và văn hóa của đất nước.

Để nhận diện rõ hơn vai trò của gia đình trung lưu trong quá trình phát triển văn hóa- kinh tế- xã hội ở Việt Nam, năm 2021, Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản cuốn sách “Gia đình trung lưu ở Việt Nam với quá trình phát triển kinh tế - xã hội- văn hóa” của hai đồng tác giả Trịnh Duy Luân và Nguyễn Xuân Mai. Nội dung cuốn sách được đúc rút từ kết quả nghiên cứu của đề tài cấp Bộ cùng tên thuộc Chương trình nghiên cứu khoa học trọng điểm cấp Bộ “Nghiên cứu, đánh giá tổng thể về gia đình thời kỳ công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế” do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam là cơ quan chủ quản. Đề tài được triển khai từ năm 2017-2018 do GS.TS. Trịnh Duy Luân là Chủ nhiệm đề tài và Hội Xã hội học Việt Nam là cơ quan chủ trì.

Ngoài Lời nói đầu và Kết luận, nội dung của cuốn sách gồm 6 chương:

Chương 1. Tổng quan nghiên cứu, khái niệm “Gia đình trung lưu” và phương pháp đo lường.

Trong chương này, các tác giả đã tổng quan những nghiên cứu hiện có về tầng lớp trung lưu của các học giả trong và ngoài nước, đồng thời làm rõ khái niệm “tầng lớp trung lưu” và “gia đình trung lưu”. Về phương pháp đo lường các chiều cạnh của gia đình trung lưu ở Việt Nam, các tác giả cho biết các nghiên cứu hiện có thường sử dụng cả 2 phương pháp định tính và định lượng, đặc biệt trong việc xác định quy mô và đặc điểm của họ. Đây là vấn đề vẫn còn nhiều tranh luận, và có những yêu cầu khắt khe về phương pháp xác định và đo lường quy mô, cấu trúc và vai trò của các gia đình trung lưu ở Việt Nam hiện nay. Nghiên cứu này tập trung vào các gia đình trung lưu theo thu nhập và học vấn ở ba thành phố lớn nhất của Việt Nam là Hà Nội, Đà Nẵng và thành phố Hồ Chí Minh, bao gồm cả khu vực nông thôn ngoại thành.

Chương 2. Những đặc điểm nhân khẩu và kinh tế xã hội của gia đình trung lưu ở Việt Nam hiện nay

Các tác giả tập trung làm rõ một số chiều cạnh sau đây của gia đình trung lưu: (i) Quy mô; (ii) Đặc điểm nhân khẩu- xã hội; (iii) Điều kiện sống; (iv) Học vấn của con cái; (v) Đặc điểm về nguồn thu nhập và chi tiêu.

Qua khảo sát xã hội học tại 4 thành phố với dung lương mẫu 2.248 đơn vị nghiên cứu chỉ đã chỉ ra các đặc điểm nổi bật của các gia đình trung lưu. Đa số chủ các gia đình trung lưu có độ tuổi từ 40 trở lên, có học vấn trung học phổ thông trở lên và có mặt ở hầu hết các nhóm nghề nghiệp. Do Việt Nam đang trong thời kỳ chuyển đổi, tỷ lệ các nhóm nghề nghiệp “mới”/hiện đại trong các gia đình trung lưu thường thấp hơn so với tỷ lệ các nhóm nghề nghiệp “cũ” / truyền thống. Song tương quan này sẽ dần thay đổi theo hướng cân bằng hơn, thậm chí đảo ngược, khi quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước được đẩy nhanh và Việt Nam đạt tới mục tiêu là quốc gia công nghiệp phát triển.

Chương 3. Quan hệ gia đình trong các gia đình trung lưu

Trong nghiên cứu này, các tác giả chỉ tập trung vào hai mối quan gia đình hệ cơ bản: giữa vợ và chồng; giữa bố mẹ và con cái trong 2 lĩnh vực: (i) Phân công lao động và quyền quyết định các công việc trong gia đình; và (ii) Quyền quyết định giữa cha mẹ và con cái trong gia đình.

Kết quả cho thấy, quan hệ vợ - chồng trong các gia đình trung lưu đang có xu hướng gia tăng mức độ bình đẳng giới, đặc biệt trong quyền quyết định những công việc quan trọng của gia đình. Còn với quan hệ cha mẹ - con cái, xu hướng chủ đạo là cha mẹ và con cái cùng quyết định, hoặc con cái được tự quyết định những công việc có liên quan đến chúng.

Chương 4. Gia đình trung lưu với quá trình phát triển kinh tế

Phân tích về vai trò của gia đình trung lưu đối với quá trình phát triển kinh tế, các tác giả khẳng định, đóng góp có ý nghĩa nhất của gia đình trung lưu là cung ứng lao động trình độ cao, với sự gia tăng thường xuyên cả về lượng và chất. Ngoài ra, các gia đình trung lưu còn là những đơn vị tiêu dùng quan trọng của nền kinh tế, không chỉ bởi số lượng đông đảo mà còn bởi tiềm lực kinh tế của họ. Điểm nổi bật của chương này là các tác giả đã chỉ ra vị thế kinh tế của gia đình trung lưu như là tiềm năng cho phát triển kinh tế quốc gia trong hiện tại và tương lai.

Chương 5. Gia đình trung lưu với quá trình phát triển xã hội

Cùng với khái niệm “tham gia xã hội” của các gia đình trung lưu, các tác giả đã tập trung làm rõ các hoạt động sau: (i) Theo dõi tin tức thời sự; (ii) Nội dung tin tức và các phương tiện để theo dõi; (iii) Tham gia vào các hoạt động xã hội.

 Kết quả cho thấy, các gia đình trung lưu rất quan tâm tới vấn đề thời sự và chú ý nhiều tới các bình luận chính trị - xã hôi; tin về kinh tế, sản xuất kinh doanh và thị trường. Họ cũng tham gia nhiều tổ chức đoàn thể, các hoạt động tự thiện… Song đáng chú ý là các hoạt động mang tính phản biện xã hội lại có rất ít các gia đình trung lưu tham gia, thể hiện tính tích cực xã hội, nhận thức về quyền và trách nhiệm xã hội của các gia đình trung lưu còn hạn chế.

Chương 6. Gia đình trung lưu ở Việt Nam với quá trình phát triển văn hóa

Mối quan hệ của các gia đình trung lưu với quá trình phát triển văn hóa hiện nay được các tác giả xem xét trên một số chỉ báo sau: (i) Mức độ tham gia các hoạt động (mang tính) văn hóa – xã hội/ lối sống thường ngày; (ii) Xác định những hoạt động đang được gia đình ưu tiên; (iii) Những hoạt động gia đình dự định thực hiện trong 5 năm tới; (iv) Tự đánh giá về sự hòa thuận, nề nếp, bình đẳng và năng động trong cuộc sống gia đình. có liên hệ với vị thế kinh tế - xã hội của họ.

Kết luận quan trọng của cuốn sách là: các gia đình trung lưu ở Việt Nam hiện nay đã có những đóng góp nhất định vào các quá trình phát triển kinh tế - xã hội - văn hóa của đất nước. Song do vẫn đang trong giai đoạn hình thành, nên thực thể này mới chỉ “lớn” về lượng nhưng chưa “mạnh” về chất, đặc biệt trong quan hệ tương tác với các quá trình phát triển văn hóa - xã hội. Lý do chính nằm ở bối cảnh xã hội Việt Nam đang chuyển đổi, trong đó gia đình trung lưu cũng đang trong quá trình trưởng thành và khẳng định vai trò, vị thế của mình.

Sách cung cấp cho người đọc những thông tin từ thực tiễn khảo sát, nghiên cứu về gia đình trung lưu đô thị và có thể hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách về phát triển xã hội, nhằm thúc đẩy để tầng lớp trung lưu và các gia đình trung lưu trở thành hình ảnh đại diện cho xã hội Việt Nam hiện đại với xu hướng “trung lưu hóa” trong tương lai. Hy vọng nội dung của cuốn sách sẽ đáp ứng được nhu cầu tìm hiểu của độc giả quan tâm.

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

Nguyễn Minh Hồng

 


Nhà xuất bản Khoa học xã hội

Các tin đã đưa ngày: