Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Biến đổi của tôn giáo dân gian trong chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay

15/02/2022


Tác giả :
  • TS. Nguyễn Ngọc Mai (Chủ biên)
  • ThS. Vũ Thanh Bằng
  • ThS. Phạm Thị Phương
  • CN. Nguyễn Tưởng

Năm xuất bản: 2021

Số trang: 276

 

Tôn giáo dân gian là một yếu tố cấu thành của văn hóa dân tộc. Từ năm 1990, Đảng và Nhà nước đã có những quan điểm và chính sách mới về tôn giáo, tín ngưỡng, trong đó có điểm then chốt là thừa nhận tôn giáo, tín ngưỡng là nhu cầu tinh thần chính đáng của một bộ phận nhân dân; tôn giáo còn tồn tại lâu dài; đề cao những giá trị văn hóa, đạo đức tích cực của tôn giáo, tín ngưỡng với công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam… Những quan điểm đó đã trở thành cú hích quan trọng cho các loại hình tôn giáo ở Việt Nam hồi phục và phát triển mạnh mẽ trên nhiều phương diện cả hình thức lẫn tổ chức. Tuy nhiên, biến đổi tôn giáo cũng đang là vấn đề nóng đặt ra trong những năm gần đây như hiện tượng quay lưng với tôn giáo dân gian của một số tộc người để đến với Công giáo, Tin Lành, xu hướng biến các cơ sở tôn giáo thành những sản phẩm du lịch đặc thù, kinh doanh di tích, lợi dụng tôn giáo để trục lợi…điều này đang đặt ra những thách thức cho các nhà quản lý tôn giáo.

Để tìm hiểu rõ hơn về biến đổi tôn giáo đang diễn ra như thế nào, cũng như những ảnh hưởng của nó đến mục tiêu và chiến lược phát triển bền vững của Việt Nam trong thời gian trước mắt và lâu dài, năm 2021, Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản cuốn sách với nhan đề: “Biến đổi của tôn giáo dân gian trong chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay” do TS. Nguyễn Ngọc Mai làm chủ biên. Cuốn sách là kết quả của đề tài nghiên cứu cấp Bộ (Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam) do Viện Nghiên cứu Tôn giáo là đơn vị chủ trì và TS. Nguyễn Ngọc Mai làm chủ nhiệm. Công trình đi sâu vào tìm hiểu, đánh giá thực trạng biến đổi của các tôn giáo dân gian như thờ cúng tổ tiên, thần thánh và một số các thực hành mang tính tôn giáo khác trên các phương diện chất lượng niềm tin, thực hành tôn giáo cũng như cơ cấu của đội ngũ những người thực hành tôn giáo dân gian hiện nay, bên cạnh đó, cuốn sách cũng tập trung phân tích về vai trò, ảnh hưởng của biến đổi tôn giáo dân gian đến chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam.

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, cuốn sách được kết cấu thành 4 phần:

Phần 1. Biến đổi tôn giáo dân gian -  một số quan điểm lý luận

Chương này, nhóm nghiên cứu chia sẻ một số quan điểm về “biến đổi” và “biến đổi của tôn giáo dân gian” ở Việt Nam và khẳng định, biến đổi tôn giáo thể hiện ở rất nhiều dạng thức và mức độ đậm nhạt khác nhau, tùy theo từng cấu trúc tôn giáo tính chất loại hình và cả trình độ nhận thức… mà các loại hình tôn giáo này có những thay đổi ở những mức độ, khuynh hướng khác nhau. Trên cơ sở đó, nghiên cứu chỉ ra một số dấu hiệu nhận biết về biến đổi của tôn giáo dân gian ở Việt Nam: (i) Biến đổi về cấu trúc và loại hình của tôn giáo dân gian ở Việt Nam; (ii) Biến đổi về bản chất, chức năng của các thực hành tôn giáo. Phân tích về biến đổi của tôn giáo dân gian và mối quan hệ với chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam, các tác giả cho rằng biến đổi tôn giáo nói chung, tôn giáo dân gian nói riêng đã và đang diễn ra trên nhiều phương diện như chủ thể tôn giáo, thực hành nghi lễ, cơ sở tôn giáo, mục đích thực hành nghi lễ… Việc đặt ra những giả thiết về biến đổi tôn giao dân gian theo hai hướng tích cực và tiêu cực đã giúp nhìn rõ hơn về tác động không ít của biến đổi tôn giáo dân gian đến chiến lược phát triển bền vững, đặc biệt trên các khía cạnh văn hóa, an ninh con người và phát triển xã hội văn minh ở Việt Nam.

Phần 2. Thực trạng biến đổi của tôn giáo dân gian ở Việt Nam

Dựa trên đối tượng thờ cúng của người Việt, nhóm nghiên cứu chia ra một số loại hình thờ cúng cơ bản sau: (i) Thờ cúng tổ tiên và dòng họ; (ii) Thờ cúng nhân thần; (iii) Thờ cúng nhiên thần và vật linh; (iv) Thờ Mẫu; (v) Thờ thổ thần; (vi) Thờ Thần tài; (vii). Nếu như thờ cúng tổ tiên là một thực hành tôn giáo phổ biến của các tộc người ở Việt Nam, góp phần làm sâu sắc hơn mối liên hệ gia đình/dòng họ của người Việt thì thờ cúng nhân thần xuất phát từ niềm tin vào sự trường tồn của linh hồn, các nhân nhân vật được thờ lúc sống đều là các danh nhân có công với nước với dân, khi mất đi có khả năng linh ứng của thần thánh với sức mạnh ban phúc giáng họa khôn lường… Cùng với việc phân tích loại hình thờ cúng, nhóm tác giả đã sử dụng các phương pháp tiếp cận khác nhau để đánh giá, nhìn nhận về sự biến đổi tôn giáo dân gian ở Việt Nam hiện nay. Ngoài ra, vấn đề biến đổi tôn giáo dân gian ở cộng đồng các tộc người thiểu số được phân tích chi tiết trong nghiên cứu này trên cơ sở phóng vấn trực tiếp những người dân bản địa, những tài liệu báo cáo của địa phương cũng như kế thừa các công trình nghiên cứu trước đó. Qua khảo sát nghiên cứu về biến đổi tôn giáo dân gian ở các tộc người thiểu số, nhóm nghiên cứu nhận thấy với các tộc người có chữ viết, hoặc kinh bổn tôn giáo thì biến đổi tôn giáo dân gian diễn ra chậm hơn…

Phần 3. Ảnh hưởng của biến đổi tôn giáo dân gian trong chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam

Từ những cuộc khảo sát, phỏng vấn sâu các giáo dân, nhà quản lý tôn giáo và những Mo Mường… nhóm tác giả dành phần lớn dung lượng để phân tích về vai trò, ảnh hưởng của biến đổi tôn giáo dân gian đến chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam. Với tư duy tôn giáo là nguồn lực, là sản nghiệp để phát triển kinh tế - xã hội và điều chỉnh nhân cách, lối sống con người, nghiên cứu chỉ ra rằng, mức độ biến đổi tôn giáo dân gian ở khu vực phía Bắc, Bắc Trung Bộ diễn ra không đều giữa các tộc người và khu vực cư trú. Sự biến đổi tôn giáo dân gian ở khu vực Tây Nguyên với thực trạng đổi cải đạo sang Tin Lành của nhiều đồng bào tộc người đã làm đứt gãy thậm chí gần như biến mất văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên. Các biến đổi thực hành tôn giáo dân gian ở các tộc người theo hướng đơn giản, gọn nhẹ ngày nay đã và đang được vận động và áp dụng bởi người Kinh – tộc người chủ thể chiếm đa số nắm quyền quản trị đất nước đã cho thấy một nguy cơ không nhỏ làm giảm tiếng nói của tộc người và mai một đi các sắc tộc độc đáo. Ngoài ra, không gian sống và phương thức canh tác tạo ra thế ứng xử của các thực hành tôn giáo dân gian, chẳng hạn như cúng rừng của người Dao, Hmông. Đề cập đến những yếu tố tích cực và tiêu cực xuất phát từ biến đổi tôn giao dân gian, nghiên cứu khẳng định: (i) về phương diện tích cực là huy động được rất lớn nguồn lực cho công tác trùng tu, tôn tạo di tích lịch sử văn hóa, tôn giáo; phục hồi được nhiều di sản văn hóa phi vật thể cũng như mang lại nguồn thu không nhỏ cho ngân sách địa phương; (ii) về mặt tiêu cực là sự phô trương quá mức của các tổ chức lễ hội, các phương thức kinh doanh làm mất đi nét đẹp vốn có của chốn tâm linh, tình trạng lệ thuộc vào thầy pháp, thầy cúng, phát bùa ngải… đã và đang làm biến đạng di sản văn hóa nhân loại, làm tổn hao đến kinh tế tư nhân, gia đình và luân lý của thực hành tôn giáo.

Phần 4. Khuyến nghị một số giải pháp nhằm phát huy sản nghiệp tôn giáo dân gian phục vụ mục tiêu phát triển bền vững

Từ các bất cập hiện tại của các cơ sở tôn giáo dân gian cũng như ảnh hưởng của nó trong chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam, nhóm nghiên cứu đề xuất một số nhóm giải pháp mang tính khả thi, có giá trị đối với các bộ, ngành liên quan nhằm phát huy sản nghiệp tôn giáo dân gian phục vụ mục tiêu phát triển bền vững: (i) Nhóm giải pháp về quản lý nhà nước trong tổ chức thực hành các nghi lễ tôn giáo dân gian; (ii) Nhóm giải pháp về tổ chức thực hành lễ, hội đảm bảo an ninh chính trị và môi trường văn hóa; (iii) Nhóm giải pháp về quản lý các cơ sở thực hành tôn giáo dân gian khu vực tư gia; (iv) Nhóm giải pháp về phổ biến, nâng cao giá trị tôn giáo dân gian trong đời sống văn hóa cộng đồng; (v) Nhóm giải pháp về quản lý, sử dụng các cơ sở tôn giáo dân gian trong phát triển kinh tế địa phương.

Cuốn sách là công trình nghiên cứu nghiêm túc, công phu, với cách tiếp cận xã hội học, nhân học tôn giáo và các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành, các tác giả đã cung cấp cho người đọc những thông tin có giá trị về biến đổi tôn giáo dân gian ở một số chiều cạnh trong chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam hiện nay. Hy vọng cuốn sách là đáp ứng nhu cầu tìm hiểu của các nhà quản lý tôn giáo, những nhà nghiên cứu và độc giả quan tâm.

Xin trân trọng giới thiệu!

Nguyễn Minh Hồng

 


Nhà xuất bản Khoa học xã hội

Các tin đã đưa ngày: