Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Những giá trị cơ bản của gia đình Việt Nam đương đại (Sách chuyên khảo)

30/09/2022


Cơ quan soạn thảo: Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới, Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Tác giả :
  • PGS.TS. Trần Thị Minh Thi (chủ biên)

Địa chỉ liên hệ: 27 P. Trần Xuân Soạn, Ngô Thì Nhậm, Hai Bà Trưng, Hà Nội

Năm xuất bản: 2021

Số trang: 529

Gia đình Việt Nam thường được chia làm hai dạng cơ bản: Gia đình truyền thống và gia đình hiện đại. Trong vài thập niên qua, hôn nhân và gia đình Việt Nam đã trải qua nhiều biến chuyển quan trọng, từ truyền thống sang hiện đại với những đặc điểm mới, tự do hơn.

Để hiểu hơn về vấn đề này, tháng 1/2021, Nhà xuất bản Khoa học xã hội đã phát hành ấn phẩm “Những giá trị cơ bản của gia đình Việt Nam đương đại”, do PGS.TS. Trần Thị Minh Thi (chủ biên). Cuốn sách là kết quả nghiên cứu thuộc Chương trình “Nghiên cứu đánh giá tổng thể về gia đình thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế”, do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam chủ trì theo Quyết định số 1004/QĐ-TTg ngày 20/6/2014 của Thủ tướng Chính phủ, thực hiện trong thời gian từ 2017-2019. Đây được coi là ấn bản mới nhất cung cấp những phân tích về những đặc điểm cơ bản về ý nghĩa của hôn nhân và gia đình, có liên quan đến những giá trị kinh tế, hạnh phúc, tình yêu, các yếu tố đảm bảo hạnh phúc gia đình cũng như chỉ ra những xu hướng biến đổi của các giá trị truyền thống cũng như hiện đại trong bối cảnh văn hóa, chính trị, kinh tế và xã hội Việt Nam đương đại.

Ngoài phần Lời nói đầu và tài liệu tham khảo, cuốn sách được chia thành các chương như sau:

Chương 1: Khái niệm, lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Thông qua việc tổng quan các khái niệm chính; lý thuyết hiện đại hóa, hậu điện đại hóa; lý thuyết biến đổi văn hóa và sự bền vững của các giá trị văn hóa; chủ nghĩa cá nhân, chủ nghĩa tập thể và tính gia đình; lý thuyết và thang đo giá trị; giá trị gia đình và hướng áp dụng trong nghiên cứu ở Việt Nam; phương pháp và mẫu nghiên cứu; các biến số và kỹ thuật phân tích. Nhóm tác giả cho rằng những tri thức và giá trị gia đình Việt Nam trước kia chủ yếu là các nghiên cứu lịch sử, khảo cứu văn hóa, đúc kết qua kho tàng văn hóa dân gian, ca dao, tục ngữ, được định hướng thông qua các bộ luật của nhà nước trung ương, hương ước của thôn làng, đến đầu thế kỷ XX có thêm tư liệu từ báo chí, dù ít ỏi. Do vậy, ở Việt Nam hầu như không có các nghiên cứu dựa trên các bằng chứng của số liệu khảo sát về giá trị gia đình trước năm 1975.

Trong giai đoạn 1975-1986, các hiểu biết về gia đình được bổ sung thêm qua một số khảo sát quy mô quốc gia như Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 1979 và một vài nghiên cứu nhỏ về gia đình Việt Nam. Từ năm 1986 đến nay, với sự phát triển của ngành xã hội học ở Việt Nam các nghiên cứu định lượng và định tính về gia đình được quan tâm nhiều hơn, nhất là từ những năm đầu thế kỷ XXI trở lại đây. Tuy nhiên, về mặt lý thuyết áp dụng hay phương pháp thực hiện không đồng nhất, việc lựa chọn và áp dụng các thang đo cũng chưa được thực sự hợp lý và chính xác. Đồng thời, chúng ta hầu như không có một nghiên cứu toàn diện về giá trị của gia đình Việt Nam trong thời kỳ hiện nay mà thường chỉ tập trung vào một nhóm đối tượng nhất định với những nội dung nhất định.

Chương 2: Bối cảnh kinh tế, văn hóa, xã hội

Thông qua nhóm vấn đề: Giá trị gia đình ở một số quốc gia trên thế giới; Giá trị gia đình Việt Nam qua chiều cạnh pháp luật và chính sách; Giá trị gia đình trong bối cảnh kinh tế, văn hóa, xã hội Việt Nam hiện nay. Nhóm tác giả cho rằng hôn nhân và gia đình Việt Nam đang trải qua sự chuyển đổi quan trọng, từ mô hình truyền thống đến những đặc điểm hiện đại và cởi mở hơn nhất là từ sau Đổi mới. Chính sách mở cửa hội nhập quốc tế, cùng với nó là hội nhập và giao lưu văn hóa, giá trị mới đã góp phần đẩy mạnh những quan điểm cởi mở hơn về hôn nhân và gia đình Việt Nam.

Cùng với đó là quá trình kinh tế - xã hội đi cùng với những chính sách kinh tế, văn hóa, xã hội của Việt Nam đang tác động lớn đến quan điểm, lối sống và hành vi ứng xử của cá nhân trong xã hội, dẫn đến nhiều biến động trong đời sống xã hội. Quá trình hội nhập, toàn cầu hóa cũng có những tác động không nhỏ trên                                           nhiều khía cạnh, lĩnh vực khác khiến cho quy mô, chức năng, quan hệ gia đình, giá trị gia đình có những biến đổi  mạnh mẽ...

Chương 3: Giá trị về hình thành hôn nhân và gia đình

Phần này sẽ cung cấp các thông tin về những vấn đề sau: Sắp xếp thứ tự ưu tiên trong cuộc sống; mức độ sẵn sàng kết hôn; tuổi chồng, tuổi vợ; tiêu chuẩn chọn bạn đời; mức độ chấp nhận với cá hiện tượng hôn nhân, gia đình mới. Qua đó nhóm tác giả nhận định: các yếu tố ảnh hưởng đến giá trị gia đình hiện nay bao gồm các yếu tố liên quan đến thể chế, văn hóa và hội nhập quốc tế. Sự phát triển mạnh mẽ về kinh tế, văn hóa, xã hội giúp giải phóng sức lao động, nhất là lao động việc nhà cho người dân nhất là phụ nữ. Điều này, giúp các gia đình có nhiều thời gian chăm sóc bản thân, gia đình, giải trí, tiếp thu các kiến thức văn hóa xã hội mới từ các phương tiện thông tin đại chúng. Nhờ đó tăng thêm sự hiểu biết để hình thành nếp sống văn minh, quan điểm hiện đại về hôn nhân và gia đình.

Nền kinh tế thị trường, cuộc sống hiện đại hóa, toàn cầu hóa là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới gia đình, tạo nên những chuyển biến về chất trong tất cả các lĩnh vực đời sống, xã hội và cá nhân, giúp cởi bỏ các giá trị cũ lạc hậu và giải phóng tự do cá nhân trong hôn nhân và gia đình, góp phần định hình nhiều giá trị gia đình mới qua việc ban hành các luật, chính sách của Đảng và Nhà nước.

Chương 4: Giá trị đạo đức, tâm lý, tình cảm của gia đình

Thông qua các nhóm vấn đề: Đánh giá chung về các giá trị đạo đức, tình cảm của gia đình, giá trị của chung thủy, tình yêu, bình đẳng, sự hòa hợp tình dục vợ chồng; giá trị của việc sống riêng, trinh tiết và quan hệ tình dục trước hôn nhân, giá trị trách nhiệm, chia sẻ, giá trị của hạnh phúc, khi nào có thể ly hôn, nhóm tác giả cho rằng: nhìn chung người dân Việt Nam vẫn ủng hộ các quan điểm truyền thống về hôn nhân và gia đình. Trong đó sự chung thủy được đánh giá cao, ngoại tình là vấn đề khó chấp nhận. Tuy nhiên sự chung thủy đã được định hình theo một quan điểm cởi mở hơn không còn được coi là giá trị sống còn của gia đình như trước kia nữa. Bên cạnh đó, gia đình cũng không còn là đơn vị kinh tế khép kín, các thành viên trưởng thành có thu nhập độc lập, trẻ em vẫn có thể được nuôi dưỡng bởi người bố hoặc người mẹ khi hôn nhân tan vỡ và chung thủy vợ chồng về cơ bản không xuất phát từ việc đảm bảo sự sinh tồn của gia đình, đây được coi là nhu cầu tâm lý, tình cảm của các cá nhân. Nói một cách khác, trước đây, chung thủy là sự sống còn của gia đình còn ngày nay chung thủy là sự sống còn của tình yêu…

Chương 5: Giá trị con cái của gia đình

Tại phần này, các vấn đề như: con cái có tầm quan trọng trong gắn kết hôn nhân; Quan điểm về không sinh con được chấp nhận; Quan niệm con cái là phần thưởng hơn là chi phí cơ hội; Gia đình Việt Nam mong muốn có con nhưng không nhiều con; Nhân tố hiện đại hóa đang làm thay đổi dần cách nhìn nhận về con cái; Quan điểm và thực tế số con của gia đình phù hợp với nhau; Giới tính con cái cân bằng và giảm dần sự ưa thích con trai; Giá trị của con cái chuyển dịch từ giá trị kinh tế sang giá trị tâm lý tình cảm; Sự khác biệt giữa con trai và con gái trong gia đình. Nhóm tác giả chia sẻ: có hai khía cạnh trong giáo dục con cái cần lưu ý đó là cách thức cha mẹ giáo dục con và trách nhiệm của cha mẹ trong giáo dục con. Đây là hai yếu tố góp phần hình thành quan niệm về sự phân công lao động theo giới của con cái trong gia đình. Việc thay đổi định kiến được bắt đầu từ chính các công việc nhà hàng ngày trong gia đình, từ sự dạy dỗ hay phân công công việc của cha mẹ dành cho con cái.

Mặt khác, khi quan niệm “vợ nên chịu trách nhiệm chính trong nuôi dạy con cái” vẫn còn phổ biến trong xã hội sẽ làm tăng gánh nặng của người phụ nữ, hạn chế sự tham gia của nam giới vào công việc quan trọng này. Sự khuyết thiếu vai trò của người cha trong giáo dục con cái không chỉ ảnh hưởng tới quan niệm của trẻ về sự phân công lao động trong giới mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến thế giới quan và sự phát triển toàn diện của trẻ nói chung. Vì vậy thay đổi quan niệm truyền thống về vai trò của người cha và người mẹ trong giáo dục con cái là việc làm cần được thúc đẩy nhằm tăng cường sự tham gia của nam giới vào hoạt động này nói riêng và các công việc không được trả công nói chung.

Chương 6: Giá trị của các mối quan hệ trong và ngoài gia đình

Qua các nhóm vấn đề như: sự hài lòng về quan hệ với con cái, với cha mẹ hai bên; Đạo hiếu và đầu tư chăm sóc; Sự gắn kết và tính cá nhân trong quan hệ của gia đình với dòng họ; Xu hướng giảm sút tính cộng đồng trong hiện đại hóa; Sự sẵn sàng hy sinh lợi ích cá nhân cho tập thể cho dân tộc có sự khác biệt giới và nhân khẩu xã hội, nhóm tác giả cho rằng: định hướng giá trị hôn nhân và gia đình ở Việt Nam vẫn đang tuân thủ theo truyền thống.

Tuy nhiên, đã có sự biến chuyển giữa các nhóm xã hội khác nhau. Trong bối cảnh của hiện đại hóa, công nghiệp hóa, sự mở rộng của các cơ hội giáo dục giúp cho thế hệ trẻ có nhiều khả năng đạt được trình độ học vấn cao và sống ở các khu vực đô thị sẽ có cái nhìn bình đẳng hơn về vai trò của nam và nữ trong gia đình. Những giá trị này không xóa bỏ những giá trị hôn nhân và gia đình truyền thống nhưng nó làm cho những giá trị truyền thống vốn là một khuôn mẫu và chuẩn mực duy nhất phổ biến trong xã hội nông nghiêp giờ đây là một trong những giá trị tồn tại song song với những giá trị khác trong xã hội công nghiệp.

Bên cạnh đó, vấn đề cần phải nói tới đó chính là việc hình thành nên những giá trị mới về tình yêu, tình dục và hôn nhân (sống chung trước hôn nhân, sống độc thân, sự chủ động trong đời sống tình dục của nữ giới…) với những giá trị hiện đại về gia đình, mặc dù tỷ lệ người chấp nhận hay ủng hộ thấp hơn so với người không chấp nhận nhưng số người chấp nhận là những hiện tượng rất đáng để suy ngẫm.

Chương 7:  Các giá trị kinh tế của gia đình

Qua việc phân tích các đặc điểm kinh tế của gia đình, ý nghĩa của tài sản và sự giàu có, ý nghĩa của việc làm, nhóm tác giả cho rằng không thể phủ nhận là gia đình Việt Nam đã và đang có những biến đổi nhất định về cấu trúc, chức năng và hệ giá trị. Dù kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, mục tiêu của phần lớn gia đình Việt Nam hiện nay không phải là sự giàu có nhưng đa số người trả lời thừa nhận giá trị của tiền bạc trong đời sống gia đình.

Quan điểm này là hoàn toàn phù hợp trong bối cảnh gia đình Việt Nam hiện nay vẫn đang gánh trên mình trách nhiệm an sinh xã hội. Kết quả nghiên cứu đã cho thấy cần có định hướng phát triển phù hợp cho từng nhóm gia đình, hỗ trợ để những gia đình hạn chế hơn về cơ hội tiếp cận với các nguồn lực như nhóm trình độ học vấn thấp, nhóm dân tộc thiểu số, nhóm có mức sống nghèo, nhóm sinh sống ở khu vực nông thôn có thể nâng cao điều kiện kinh tế gia đình để thực hiện tốt hơn các chức năng của gia đình.

Chương 8: Kết luận và khuyến nghị về các giá trị cơ bản của gia đình Việt Nam đương đại

Qua các nhóm vấn đề như: Các giá trị cơ bản của gia đình; Giá trị gia đình Việt Nam và hàm ý lý thuyết; Một số khuyến nghị chính sách, nhóm tác giả cho rằng cần tiếp tục đẩy mạnh các chương trình phát triển kinh tế gia đình nhằm cải thiện an sinh xã hội, thay đổi nhận thức về các giáo dục con cái trong gia đình. Bên cạnh đó, cần tiếp tục đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền về bình đẳng giới, phổ biến các kết quả nghiên cứu nhằm giữ gìn các giá trị truyền thống tốt đẹp và hình thành dư luận cho những giá trị hiện đại cũng như xây dựng được nội hàm mới cho mục tiêu xây dựng gia đình.

Bên cạnh đó cần đẩy mạnh các hướng nghiên cứu tiếp theo nhằm góp phần bổ sung vào kiến thức nghiên cứu về mối quan hệ trong gia đình theo hướng tiếp cận đoàn kết liên thế hệ. Mặt khác, cần mô tả rõ thực trạng mối quan hệ giữa các thế hệ ở một số khía cạnh và xác định các yếu tố tác động.

Các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung sâu hơn vào sự đồng thuận/mâu thuẫn giữa các thế hệ trong gia đình ở chủ đề tình cảm, lòng vị tha… Ngoài ra, cũng cần thúc đẩy các nghiên cứu về hình thức trao đổi hỗ trợ giữa các thế hệ dựa trên nguồn lực sẵn có và tính dễ bị tổn thương theo hướng tiếp cận kinh tế… những nghiên cứu theo xu hướng nêu trên sẽ giúp kiểm nghiệm xem sự thay đổi về số con trung bình trong các gia đình Việt Nam diễn ra như thế nào, ngoài ảnh hưởng từ chính sách kế hoạch hóa gia đình thì các gia đình có bị tác động thêm bởi các giá trị khác từ con cái hay không?…

Có thể nói, cuốn sách là công trình nghiên cứu công phu nghiêm túc được nhóm tác giả tham khảo, phân tích và tổng hợp dựa các nguồn tư liệu uy tín. Với những nội dung được phân tích sắc sảo, hy vọng cuốn sách sẽ cung cấp nguồn thông tin tham khảo bổ ích cho độc giả, những người quan tâm tới vấn đề này.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

Phạm Vĩnh Hà

 


Các tin đã đưa ngày: