Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Một số lý thuyết về tộc người và tiếp cận ở Việt Nam

13/02/2020


Tác giả :
  • PGS.TS. Nguyễn Văn Minh (Chủ biên)
  • TS. Nguyễn Thị Thanh Bình
  • TS. Trần Minh Hằng
  • ThS.NCS. Vũ Đình Mười
  • ThS.NCS. Nông Bằng Nguyên

Năm xuất bản: 2018

Số trang: 516

 

Lý thuyết và các khuynh hướng tiếp cận có vai trò quan trọng trong nghiên cứu khoa học, kể cả nghiên cứu cơ bản bản và nghiên cứu ứng dụng, do đó, trên thế giới xuất hiện nhiều trường phái lý thuyết khác nhau nghiên cứu về những vấn đề của tự nhiên, xã hội và con người. Dân tộc học hay nhân học văn hóa – xã hội là một trong những ngành có đóng góp nhất định về lý thuyết nghiên cứu trong khoa học xã hội nói chung, về con người hay các tộc người và cộng đồng tộc người nói riêng. Đối với Việt Nam, nhóm nghiên cứu nhận định, kể từ khi thành lập đến nay, ngành dân tộc học/nhân học Việt Nam đã trải qua nhiều thời kỳ phát triển, ở mỗi giai đoạn đều chủ động tiếp thu có chọn lọc những thành tựu khoa học của các trường phái dân tộc học/nhân học thế giới, từng bước ứng dụng khái niệm và lý thuyết một cách sáng tạo vào thực tiễn Việt Nam. Để hiểu rõ hơn về vai trò của lý thuyết trong nghiên cứu khoa học cũng như việc áp dụng lý thuyết, cách tiếp cận của ngành vào nghiên cứu và giảng dạy ngành khoa học xã hội nói chung, đặc biệt là về dân tộc học/nhân học nói riêng, nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản cuốn: “Một số lý thuyết về tộc người và tiếp cận ở Việt Nam” do PGS.TS. Nguyễn Văn Minh làm chủ biên. Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, khuyến nghị, nội dung cuốn sách được trình bày trong 9 chương.

Chương 1. Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về tộc người và lý thuyết tộc người

Nhóm nghiên cứu đưa ra một số khái niệm cơ bản: dân tộc- tộc người; dân tộc – quốc gia; tộc người liên biên giới và xuyên quốc gia; lãnh thổ và lãnh thổ tộc người, các khái niệm này được xem xét dưới những góc độ khác nhau và cho rằng việc sử dụng các lý thuyết vào thực tiễn quá trình nghiên cứu ở mỗi quốc gia, trong từng thời kỳ lịch sử cũng có nhiều khác biệt và kết quả cũng không giống nhau. Đồng thời, phân tích những ảnh hưởng của các vấn đề lý luận và cách tiếp cận về tộc người trên thế giới tới dân tộc học/ nhân học ở châu Á.

Chương 2. Một số lý thuyết của trường phái Mác xít về tộc người

Trên cơ sở tiếp cận bản dịch bằng tiếng Việt qua cuốn sách “Dân số và phân bố các dân tộc trên thế giới” của S.I Bruc cũng như một số đầu sách khác nhóm nghiên cứu đã cho độc giả hiểu rõ hơn về quá trình hình thành và đặc điểm của tộc người. Những yếu tố cơ bản có ảnh hưởng to lớn đến các quá trình hình thành những cộng đồng tộc người là các quá trình hợp nhất và quá trình đồng hóa. Giữa hai quá trình này trong nhiều trường hợp không có một ranh giới rõ ràng và bản chất của các quá trình đó lại rất khác nhau. Bằng những phương pháp nghiên cứu, nhóm tác giả nhận thấy các nhà dân tộc học Xô Viết đã dựa vào phương pháp luận duy vật lịch sử và tiếp tục có những bước tiến mới trong lĩnh vực nghiên cứu về lý thuyết khu vực dân tộc học lịch sử.

Chương 3. Một số lý thuyết của trường phái Âu – Mỹ về tộc người

Qua việc khai thác có chọn lọc từ nhiều nguồn tư liệu khác nhau, nhóm nghiên cứu đã giúp người đọc có cái nhìn tổng thể những lý thuyết về tộc người thuộc trường phái Âu -  Mỹ, có thể kể đến như: Thuyết xã hội của Piere Bourdieu, một nhà tư tưởng người Pháp được thừa kế và chịu ảnh hưởng của nhiều lý thuyết khác nhau, những nghiên cứu của Ông nhằm khám phá những câu hỏi liên quan đến xã hội và trật tự xã hội, trong đó phải kể đến hai khái niệm có ảnh hưởng lớn là “trường lực” và “tập tính”; Thuyết tương đối văn hóa, trong đó Franz Boas được cho là người đặt nền móng cho thuyết này; Thuyết khuếch tán văn hóa, được khởi xướng bởi hai học giả là Elliot Smith và Perry, theo đó các học giả theo trường phái này cho rằng nguyên nhân của sự khác biệt văn hóa của những nhóm người khác nhau trên thế giới là do sự vay mượn hay khuếch tán các đặc trưng văn hóa từ nền văn hóa này sang nền văn hóa khác;...

Chương 4. Một số vấn đề lý thuyết về quan hệ tộc người và tiếp cận nghiên cứu quan hệ tộc người ở Việt Nam

Luận bàn đến hai vấn đề chính bao gồm: (i) Một số vấn đề lý thuyết về quan hệ tộc người; (ii) Tiếp cận lý thuyết trong nghiên cứu về quan hệ tộc người ở Việt Nam, từ đó nhóm đã đạt được một số kết quả nghiên cứu chủ yếu về các mối quan hệ dân tộc, những yếu tố tác động đến quan hệ tộc người. Đặc biệt đã đề xuất một số khuyến nghị về hướng nghiên cứu cũng như cách tiếp cận nghiên cứu về vấn đề quan hệ tộc người ở Việt Nam hiện nay. Những khuyến nghị thực sự hữu ích đối với những nhà hoạch định chính sách, đặc biệt là những nhà nghiên cứu nhằm xây dựng chiến lược, chính sách, kế hoạch và giải pháp cụ thể phục vụ công tác quản lý và phát triển các mối quan hệ tộc người.

Chương 5. Một số vấn đề lý thuyết về Nhân học kinh tế và tiếp cận nghiên cứu đói nghèo ở Việt Nam

Nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù các luận điểm đầu tiên về nhân học kinh tế đã xuất hiện trong những công trình của các học giả khai sinh ra ngành nhân học như Malinowski và Boas, nhưng tới giữa thế kỷ XX, nhân học kinh tế mới trở thành một chuyên ngành khoa học thực sự với đối tượng và hệ thống lý luận tương đối độc lập nhưng có tính liên ngành cao. Nhóm nghiên cứu cũng đồng ý với quan điểm cho rằng, muốn tìm hiểu những động cơ ẩn chứa bên trọng các ứng xử kinh tế, cách tốt nhất là xem xét nó trong bối cảnh và tình huống cụ thể. Tiếp cận nghiên cứu đói nghèo ở Việt Nam, nhóm tác giả đã tổng hợp lại và đưa ra một số nguyên nhân dẫn đến thực trạng về tính không ổn định và không đồng đều trong xóa đói, giảm nghèo như sau: (i) các dân tộc thiểu số chủ yếu sống ở vùng miền núi, vùng cao, nơi có tài nguyên phong phú và đa dạng nhưng do địa hình chia cắt phức tạp, dân cư phân tán, điều kiện khí hậu khắc nghiệt; (ii) dân số các tộc người thiểu số tăng liên tục cả về quy mô và tỉ trọng gây sức ép lên nguồn tài nguyên tự nhiên; (iii) mặc dù được đầu tư nhiều nguồn lực nhưng điều kiện cơ sở hạ tầng và dịch vụ xã hội của vùng dân tộc thiểu số còn lạc hậu; (iv) rào cản về ngôn ngữ, khả năng tiếp cận thông tin hạn chế, định kiến của cộng đồng về sự thấp kém lạc hậu… là những yếu tố cản trở người dân tộc thiểu số hội nhập và phát triển.

Chương 6. Một số vấn đề lý thuyết về văn hóa và tiếp cận nghiên cứu bản sắc văn hóa tộc người, văn hóa quốc gia ở Việt Nam

Qua việc tìm hiểu  một số lý thuyết về văn hóa, nhóm tác giả đã tiếp cận nghiên cứu văn hóa quốc gia và xây dựng văn hóa quốc gia Việt Nam trên cơ sở những công trình nghiên cứu cơ bản về văn hóa của Trần Quốc Vượng, Trần Ngọc Thêm, Phan Ngọc,… Đa số đều cho rằng văn hóa Việt  Nam là sự tích hợp của các nền văn hóa tộc người, văn hóa vùng miền và những loại hình văn hóa khác. Qua tìm hiểu thực tế, các nhà nghiên cứu nhận thấy đặc trưng văn hóa của một quốc gia – dân tộc chỉ là tương đối. Đặc trưng này chỉ trở nên sâu sắc khi được biểu tượng hóa nhằm phân biệt dân tộc này với dân tộc khác. Mặc dù vậy, nhóm tác giả vẫn chỉ ra một số hạn chế trong những nghiên cứu trước đây.

Chương 7. Một số vấn đề lý thuyết về biến đổi xã hội và tiếp cận nghiên cứu biến đổi xã hội ở Việt Nam

Bàn về lý thuyết về biến đổi xã hội cũng như việc tiếp cận nghiên cứu về biến đổi xã hội ở Việt Nam, nhóm tác giả rút ra một số nhận xét sau: (i) nghiên cứu về biến đổi xã hội trong ngành dân tộc học/nhân học ở Việt Nam bước đầu có những thay đổi trong tiếp cận cho phù hợp với ngành dân tộc học/nhân học của thế giới; (ii) trong hơn 30 năm qua, sự phát triển của các chủ đề về biến đổi xã hội trong nghiên cứu dân tộc học/nhân học ở Việt Nam đã tạo ra nhiều vấn đề mới mà đến nay chưa có công trình nào thế hiện sự phát triển, biến đổi đa dạng phức tạp này một cách toàn diện, sâu sắc và có hệ thống.

Chương 8. Một số vấn đề lý thuyết về môi trường và tiếp cận nghiên cứu môi trường ở Việt Nam

Tìm hiểu lý thuyết về môi trường dựa trên quan điểm của một số học giả trước và trong thế kỷ XX, từ đó tiếp cận nghiên cứu về môi trường ở Việt Nam trên cơ sở phân tích hai giai đoạn chính của các nghiên cứu đã thực hiện và công bố là trước năm 1990 và từ cuối thập kỷ 90 thế kỷ XX đến nay.

Chương 9. Đánh giá tổng quát một số vấn đề lý luận và thực tiễn về tộc người, dân tộc ở Việt Nam hiện nay

Những mâu thuẫn và xung đột tộc người, phong trào tôn giáo cực đoan, chủ nghĩa dân tộc quá khích, tư tưởng tự trị, ly khai nổi lên ở nhiều nơi và có xu hướng lan rộng, tăng lên dưới nhiều hình thức, cách thức khác nhau. Trong bối cảnh đó, ở Việt Nam còn nổi lên âm mưu “diễn biến hòa bình” của các thế lực chống đối trong khu vực dân tộc mà mục tiêu là làm suy giảm niềm tin của quần chúng nhân dân các tộc người đối với Đảng Cộng sản Việt Nam, với chế độ xã hội chủ nghĩa, làm suy yếu hệ thống chính trị, nhất là cấp cơ sở, gây tổn hại khối đại đoàn kết dân tộc. Từ thực tiễn đó, nhóm nghiên cứu đã đề xuất xây dựng cơ sở lý luận nhằm phòng, chống âm mưu chống phá Việt Nam của các thế lực chống đối trên lĩnh vực dân tộc, tộc người.

Với những nghiên cứu chuyên sâu về một số lý thuyết và cách tiếp cận từ các học giả quốc tế ở các giai đoạn khác nhau về tộc người, Việt Nam đã có những cách tiếp cận riêng để luận giải những vấn đề thực tế trong nước cũng như xây dựng những chính sách về dân tộc/tộc người trong thời gian qua, tuy nhiên theo đánh giá của nhóm tác giả vẫn còn những hạn chế. Trước thực tế đó, nhóm đã đề xuất một số khuyến nghị về nghiên cứu trong thời gian tới nhằm phát huy những thành tựu to lớn đã đạt được và khắc phục những hạn chế.

Hy vọng với những nội dung trên, cuốn sách là nguồn tài liệu hữu ích cho những nhà nghiên cứu, hoạch định chính sách về dân tộc/ tộc người.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!

Nguyễn Minh Hồng


Khoa học xã hội

Các tin đã đưa ngày: