Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Tài nguyên: Lời nguyền hay sự thịnh vượng? Nghiên cứu trường hợp Nam Phi, Nigeria, Ghana và Việt Nam

26/11/2018


Tác giả :
  • Trần Thị Lan Hương

Năm xuất bản: 2018

Số trang: 284

 

Tài nguyên thiên nhiên được ví như “của trời cho” đối với mỗi quốc gia, là một lợi thế khiến các quốc gia đó có điều kiện thuận lợi hơn trong phát triển kinh tế. Tuy nhiên, những nước phụ thuộc vào nguồn tài nguyên thiên nhiên thường không tránh được những tổn thương từ bên ngoài và dễ rơi vào “lời nguyền tài nguyên” nếu như không quản lý tốt nguồn tài nguyên, dẫn đến những hậu quả to lớn, lâu dài cho xã hội. Trên thế giới, đã có nhiều nước giàu có đi lên từ nguồn tài nguyên, nhưng bên cạnh đó cũng có không ít nước mắc phải các căn bệnh trầm kha từ tài nguyên. Tại các nước đang phát triển, đặc biệt  ở khu vực châu Phi và Trung Đông, tài nguyên thiên nhiên là một lợi thế bởi thế giới ngày càng cạn kiệt tài nguyên phục vụ nhu cầu phát triển kinh tế. Mặc dù vậy, quản trị tài nguyên cho phát triển kinh tế đang là vấn đề nan giải đối với hầu hết các quốc gia đang phát triển bởi đa số đều chưa thực hiện cơ chế minh bạch trong khai thác tài nguyên, dẫn đến hệ lụy trong phát triển kinh tế - xã hội.

Châu Phi là châu lục lớn thứ ba thế giới với diện tích trên 30,3 triệu km2 với vị trí địa chính trị rất quan trọng, giàu tài nguyên khoáng sản, đất đai chưa được khai thác hiệu quả. Châu Phi cũng đóng vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế khoáng sản trên thế giới với 17 loại khoáng sản có trữ lượng đứng đầu thế giới. Tại châu lục này, có những quốc gia trở nên giàu có từ tài nguyên, nhưng cũng có không ít quốc gia giàu tài nguyên khoáng sản nhưng lại có nhiều biểu hiện đáng lo ngại như đói nghèo, bất bình đẳng, ô nhiễm môi trường và hàng loạt vấn đề đáng báo động khác.

Trước thực tế đó, năm 2018, Nhà xuất bản Khoa học xã hội đã cho ra mắt cuốn: “Tài nguyên: Lời nguyền hay sự thịnh vượng – Nghiên cứu trường hợp Nam Phi, Nigeria, Ghana và Việt Nam”. Qua cuốn sách này, tác giả muốn giới thiệu đến độc giả một châu Phi giàu có về tài nguyên, là điểm nóng của các mối quan hệ quốc tế đương đại mà ở đó có các quốc gia quản trị tốt tài nguyên để trở thành con hổ kinh tế, có các quốc gia là “rốn dầu” của thế giới nhưng đang đối mặt với đói nghèo, xung đột, dịch bệnh, tham nhũng và sự tàn phá môi trường. Cuốn sách cũng mang lại hàm ý cho Việt Nam – một quốc gia có nguồn tài nguyên tuy không phông phú nhưng đa dạng, đang cố gắng chuyển đổi mô hình tăng trưởng theo chiều rộng dựa vào tài nguyên, lao động, đất đai… sang mô hình tăng trưởng theo chiều sâu – dựa vào tri thức, công nghệ. Nội dung cuốn sách được kết cấu thành 7 chương. Chương 1. Tăng trưởng kinh tế dựa vào tài nguyên: Một số vấn đề lý thuyết; Chương 2. Tài nguyên thiên nhiên ở châu Phi; Chương 3. Nigeria – nghèo khổ bên những giếng dầu; Chương 4. Nam Phi – đất nước của kim cương và ngành công nghiệp khai khoáng; Chương 5. Ghana – con hổ kinh tế châu Phi nhờ tài nguyên; Chương 6. Tài nguyên: Lời nguyền hay sự thịnh vượng cho châu Phi; Chương 7. Tài nguyên trong phát triển kinh tế của Việt Nam- Bài học từ châu Phi.

Chương 1 làm rõ các khái niệm về một nền kinh tế dựa vào tài nguyên thiên nhiên, làm rõ nội hàm và biểu hiện của các nền kinh tế đang mắc phải căn bệnh Hà Lan, những biểu hiện và hậu quả của “lời nguyền tài nguyên” đối với các nền kinh tế tăng trưởng dựa vào tài nguyên thiên nhiên. Dựa trên những tác động tiêu cực và tích cực của tài nguyên đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế, tác giả phân loại các tiêu chí đánh giá tác động của tài nguyên đối với tăng trưởng kinh tế trên một số khía cạnh như: (1) đóng góp của tài nguyên đối với tăng trưởng kinh tế, xuất khẩu và thu ngân sách; (2) tạo việc làm và cải thiện thu nhập; (3) khai thác tài nguyên tác động môi trường, ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế; (4) “lời nguyền tài nguyên” và những vấn đề cần tránh đối với các quốc gia thực hiện mô hình tăng trưởng kinh tế dựa vào tài nguyên.

Chương 2 phân loại các nguồn tài nguyên ở châu Phi, sự phân bố và trữ lượng tài nguyên như dầu mỏ, khoáng sản, phân tích khái quát những đặc điểm về sở hữu tài nguyên ở châu Phi cũng như nhận diện các nước châu Phi đi theo mô hình tăng trưởng kinh tế dựa vào tài nguyên.

Chương 3 phân tích đặc điểm địa lý và nguồn tài nguyên thiên nhiên của Nigeria như dầu mỏ, khí đốt và khoáng sản. Với trữ lượng dầu khí rất lớn nhưng nền kinh tế Nigeria phụ thuộc nặng nề vào nguồn tài nguyên trời cho này. Tác giả khẳng định tài nguyên đã không mang lại sự phát triển kinh tế lâu dài bền vững cho Nigeria bởi các chính sách quản trị tài nguyên kém hiệu quả. Khi dầu mỏ mới được phát hiện, nông nghiệp chiếm tới 65% GDP và 70% kim ngạch xuất khẩu của Nigeria và việc xuất khẩu các nguyên liệu nông nghiệp thô sang các nước phát triển trở thành động lực cho tăng trưởng kinh tế. Bước sang giai đoạn bùng nổ, dầu thô trở thành mặt hàng xuất khẩu chủ lực thay thế nông nghiệp. Ngoại tệ thu được từ dầu mỏ tăng lên và người dân Nigeria chuyển sang dùng hàng hóa nhập khẩu do ngoại tệ thu được từ xuất khẩu dầu mỏ, từ đó dẫn đến sản xuất trong nước yếu kém, buộc Nigeria bắt đầu phải vay nợ nước ngoài. “Lời nguyền tài nguyên” từ quốc gia Nigeria được thể hiện qua những khía cạnh sau: (1) tham nhũng tài nguyên; (2) tài nguyên không tạo nên năng suất lao động và cơ cấu kinh tế hợp lý; (3) tài nguyên không tạo nên sự giàu có cho nhân dân; (4) tài nguyên gây ra nhiều bất ổn xã hội và trở ngại đối với tăng trưởng kinh tế; (5) ô nhiễm môi trường ngày càng trầm trọng.

Chương 4, sự giàu có về tài nguyên khoáng sản (kim cương, vàng, kim loại quý hiếm…) của Nam Phi thuộc diện bậc nhất châu Phi và trên thế giới. Tài nguyên khoáng sản đã giúp kinh tế Nam Phi phát triển, hình thành cơ cấu kinh tế hiện đại, các tập đoàn kinh doanh lớn trên thế giới. Tài nguyên đóng vai trò quan trọng trong xuất khẩu, việc làm, GDP, dự trữ ngoại tệ, đưa Nam Phi trở thành đầu tầu phát triển kinh tế của châu Phi. Theo nhóm tác giả, trong những năm gần đây, tham nhũng và sự không minh bạch đã khiến Nam Phi mắc kẹt trong bẫy thu nhập trung bình và khó phát triển thịnh vượng lâu dài.

Chương 5, phân tích sự giàu có về tài nguyên, đặc biệt là dầu mỏ, khoáng sản và cocoa của Ghana và vai trò của những nguồn tài nguyên trù phú này đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế. Một số chính sách được cho là hiệu quả trong việc khai thác tài nguyên phục vụ tăng trưởng kinh tế ở Ghana như: 1/ Sáng kiến minh bạch ngành công nghiệp khai khoáng (EITI); 2/ Chương trình quản trị môi trường và các nguồn tài nguyên thiên nhiên (NREG); 3/ Khuôn khổ pháp luật, chính sách cho việc khai thác dầu mỏ và khí đốt; 4/ Chương trình Phát triển và Tăng trưởng của Ghana (GSGDA); 5/ Chính sách Môi trường quốc gia (NEP). Đối với Ghana, nguồn tài nguyên đã đóng góp đáng kể vào tăng trưởng kinh tế: tài nguyên góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế cũng như có vai trò quan trọng trong hoạt động xuất khẩu; tạo việc làm trong các ngành khai thác tài nguyên; đóng góp cho doanh thu chính phủ; thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài. Nhờ có những chính sách sử dụng tài nguyên hợp lý nên quốc gia này đã thoát khỏi lời nguyền tài nguyên và tổng thống Kufour tuyên bố dầu mỏ sẽ biến Ghana thành một “con hổ châu Phi”.

Chương 6 giải đáp câu hỏi tài nguyên là lời nguyền hay sự thịnh vượng cho châu Phi bằng việc giải quyết các cặp mối quan hệ cụ thể:1) Tài nguyên và sự thịnh vượng lâu dài; 2) tài nguyên và thu hút FDI; 3) Tài nguyên và hiệu quả tăng trưởng kinh tế; 4) Tài nguyên và tham nhũng; 5) Tài nguyên và lời nguyền; 6) Tài nguyên và mối quan hệ quốc tế của châu Phi.

Chương 7, tập trung tập trung phân tích vai trò của tài nguyên trong phát triển kinh tế của Việt Nam, các bài học kinh nghiệm rút ra từ mô hình tăng trưởng kinh tế dựa vào tài nguyên của một số nước châu Phi. Trên cơ sở đó, tác giả nêu lên một số kiến nghị chính sách cho Việt Nam nhằm quản lý tài nguyên hiệu quả phục vụ tăng trưởng và phát triển kinh tế bền vững. Thứ nhất, cần nhìn nhận lại vai trò của tài nguyên trong tăng trưởng và phát triển kinh tế; Thứ hai, chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam phải chú trọng đến tính hiệu quả trong khai thác tài nguyên phục vụ tăng trưởng kinh tế; Thứ ba, cần phải xây dựng chính sách quốc gia hoặc chiến lược quốc gia về quản lý sử dụng tài nguyên khoáng sản để có chiến lược quản lý phù hợp với từng loại tài nguyên khoáng sản một cách hợp lý, có hiệu quả trong từng thời kỳ; Thứ tư, minh bạch hóa ngành khai khoáng để ngăn chặn bẫy “lời nguyền tài nguyên”; Thứ năm, cần thực hiện một số chính sách tài chính một cách hiệu quả trong quản lý việc khai thác và sử dụng tài nguyên, trong đó quy định cụ thể về phí bảo vệ môi trường, thuế tài nguyên, và các loại phí khác; Thứ sáu, cần xây dựng Quỹ Tài nguyên với chức năng đảm bảo tài chính trong trường hợp có những rủi ro do khai thác và sử dụng tài nguyên.

Với những thông tin, phân tích, đánh giá cũng như kiến nghị trong cuốn sách hy vọng sẽ giúp độc giả nhìn nhận rõ ràng và sát thực hơn vai trò của tài nguyên trong tăng trưởng và phát triển kinh tế của Việt Nam và một số nước châu Phi.

Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc.

Nguyễn Minh Hồng

 

 

 


Khoa học xã hội

Các tin đã đưa ngày: