Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Văn hóa dân gian người Bồ Lô ven biển Hà Tĩnh

23/03/2020


Tác giả :
  • Phạm Thanh Tịnh

Năm xuất bản: 2019

Số trang: 308

 

Với hơn một triệu kilômét vuông vùng biển, gấp ba lần diện tích đất liền, biển đóng vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa và kinh tế của người Việt Nam. Nhận thức được tầm quan trọng của biển đối với sự phát triển của đất nước, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành và thực thi nhiều chủ trương, chính sách quan trọng nhằm khai thác các tiềm năng, lợi thể của biển để phát triển kinh tế và bảo vệ đất nước. Đây là hướng đi đúng đắn bởi lẽ biển Việt Nam chứa đựng nhiều tiềm năng phát triển kinh tế to lớn. 

Dưới góc độ văn hóa, biển đóng một vai trò hết sức đặc biệt. Nhiều năm trở lại đây, các lĩnh vực văn hóa của cư dân biển đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và đã có những công trình đáng ghi nhận như Văn hóa dân gian làng ven biển, Văn hóa dân gian ven biển Quảng Ngãi. Riêng tại Hà Tĩnh, một số làng biển như Đan Nhai, Cửa Sót, Hội Thống, Nhượng Bạn đã được nghiên cứu, tuy nhiên với cộng đồng Bồ Lô ven biển Hà Tĩnh lại chưa có những tiếp cận một cách bài bản và chuyên sâu. Trước bối cảnh cả nước đang đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa với sự tham gia của mọi thành phần thì việc nghiên cứu về cộng đồng Bồ Lô có ý nghĩa quan trọng không chỉ đóng góp vào nguồn lực kinh tế cho địa phương mà quan trọng hơn cả là qua việc nghiên cứu cộng đồng này nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống đang rất được coi trọng. Do vậy việc nhận diện cộng đồng cư dân Bồ Lô nói riêng, cư dân ven biển Hà Tĩnh nói chung là phù hợp với tình hình thực tiễn hiện nay. Xuất phát từ thực tế đó, năm 2019 Nhà xuất bản Khoa học xuất bản cuốn: “Văn hóa dân gian ngươi Bồ Lô ven biển Hà Tĩnh” của tác giả Phạm Thanh Tịnh nhằm làm sáng tỏ những giá trị văn hóa dân gian của cư dân Bồ Lô ven biển Hà Tĩnh, đồng thời tìm hiểu những nhân tố tác động tới sự biến đổi trong đời sống văn hóa cư dân Bồ Lô cũng như một số vấn đề đặt ra hiện nay.Trên cơ sở tiếp cận những kết quả nghiên cứu của các học giả đi trước và những chuyến khảo sát thực tế của tác giả, nội dung cuốn sách được thể hiện cô đọng, xúc tích với 3 chương:

Chương 1.  Tổng quan về cư dân Bồ Lô ven biển Hà Tĩnh

Bằng việc khảo sát bức tranh toàn cảnh cư dân Bồ Lô vùng ven biển Hà Tĩnh trong đó tập trung tại vùng Cửa Sót (Thạch Kim, Lộc Hà) và vùng Cửa Nhượng (Cẩm Nhượng, Cẩm Xuyên), tác giả cho người đọc hiểu rõ hơn về: (i) đặc điểm tự nhiên và dân cư ven biển Hà Tĩnh; (ii) cộng đồng cư dân Bồ Lô. Kế thừa những khảo sát từ viện Khảo cổ học, của những nhà nghiên cứu đi trước và đặc biệt là qua các chuyến điền dã, bước đầu tác giả cho rằng cư dân Bồ Lô là một cộng đồng cư dân Việt, sống tách biệt thành một nhóm cộng đồng khai thác ngoài biển khơi. Họ bắt nguồn từ người Việt ở Quảng Bình mà chứng cứ rõ nhất là trong ngôn ngữ mang tính riêng biệt và do hoàn cảnh đưa đẩy, họ đã ra biển để khai thác. Trong quá trình tiệm tiến ra Bắc ngược dòng với các cộng đồng dân cư chuyển dịch vào phía Nam đã tiếp nhận thêm một số yếu tố văn hóa biển của cư dân Chămpa để rồi khi tới vùng đất đầy tiềm năng Thanh Nghệ Tĩnh đã định cư và từ đó xây dựng nên một cộng đồng ngư dân biển có khá nhiều khác biệt với cư dân bản địa.

Chương 2. Đời sống văn hóa truyền thống của cư dân Bồ Lô

Tập trung tìm hiểu trên ba lĩnh vực lớn là đời sống sinh tồn, đời sống vật chất và đời sống tinh thần của cư dân Bồ Lô. Qua khảo sát thực địa, tác nhận thấy hầu hết những nét văn hóa của cư dân Bồ Lô hiện nay không khác mấy so với những gì mà những người đi trước đã nghiên cứu trong bối cảnh họ đã hội nhập với cư dân trên bờ, có chăng chỉ là những khác biệt giữa ngày xưa và thời nay mà thôi. Tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu, tác giả đã đi sâu khai thác khía cạnh tâm thức của cư dân Bồ Lô và phát hiện ra nhiều điều mới lạ bởi họ còn bảo lưu được các tàn dư của cuộc sống xa xưa. Nhờ thói quen được tiếp tục trong tình trạng xã hội mới khác với tình trạng gốc của chúng, vì thế chúng duy trì được những bằng chứng và dạng mẫu của tình trạng văn hóa cổ xưa. Dựa vào những ghi chép phỏng vấn trực tiếp từ những cư dân Bồ Lô và những cư dân trên bờ nói về họ, người đọc hiểu rõ hơn về: (i) cuộc sống trên thuyền được bảo lưu và hội tụ những điểm văn hóa của cư dân trên biển; (ii) cuộc sống văn hóa định cư trên bờ hòa đồng với cộng đồng cư dân ven biển. Trên cơ sở tổng hợp và phân tích tài liệu, tác giả khẳng định văn hóa của cư dân Bồ Lô là văn hóa của người Việt. Khi đứng trước biển và dần đi ra biển là người Việt, cư dân Bồ Lô đã vượt lên cái không gian “đồng bằng” của mình để thích nghi và khai thác môi trường biển, họ đã quy giản văn hóa ứng xử của người Việt để thích nghi với môi trường biển hơn.

Chương 3. Sự biến đổi trong đời sống văn hóa của cư dân Bồ Lô hiện nay

Tìm hiểu về quá trình định cư trên bờ và thực trạng kinh tế - xã hội của cư dân Bồ Lô hiện nay tác giả nhận thấy, từ khi trở thành cư dân chính thống của các làng chài ven biển, cư dân Bồ Lô đã thể hiện mình một cách rõ nét hơn. Họ không chỉ là những cư dân biển giỏi nghề, họ còn trở thành cán bộ chủ chốt, những thuyền trưởng đầy nhiệt huyết, giỏi giang trong các đội thuyền của các hợp tác xã ngư nghiệp. Việc lên bờ của cư dân Bồ Lô ở Hà Tĩnh có hai xu hướng: được phân đất để định cư (nếu địa phương có đất) và định cư theo kiểu tập trung (nếu địa phương không có đất), khi đó cư dân phải tự tìm mua đất để định cư trên bờ. Phân tích thực trạng kinh tế - xã hội cư dân Bồ Lô hiện nay, nghiên cứu đã cho người đọc thấy được rõ hơn về vai trò của họ trong việc đóng góp cho sự phát triển chung của địa phương nói riêng và toàn tỉnh nói chung nhờ vào sự thay đổi về phân công lao động trong các gia đình Bồ Lô. Kể từ khi cơ chế thị trường bung ra, nghề cá phát triển mạnh mẽ, đời sống của người dân ngày càng cải thiện, các ngành nghề khác đã lần lượt xuất hiện và chiếm tỷ trọng cao trong toàn bộ nền kinh tế nhiều thành phần ở xã Thạch Kim và xã Cẩm Nhượng (Hà Tĩnh). Mặc dù vậy, bên cạnh những thành tựu nổi bật của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn thì cũng còn có những vấn đề bất cập nảy sinh cần tháo gỡ được tác giả chỉ rõ trong nghiên cứu này.

So sánh với đời sống văn hóa của cư dân Bồ Lô khi còn ở trên thuyền, tác giả cho người đọc thấy sự biến đổi trong đời sống văn hóa của cư dân Bồ Lô khi định cư trên bờ đã phản ánh rõ nét sự tiếp biến văn hóa có chọn lọc của cư dân Bồ Lô, thể hiện tính thích nghi của họ khi hòa nhập vào văn hóa cư dân bản địa, đồng thời cũng không làm mất đi giá trị văn hóa đặc trưng của cộng đồng mình như: việc cưới xin, việc tang ma, tín ngưỡng và các lễ hội dân gian.

Một trong những điểm nhấn của chương này là tác giả đã tập trung phân tích những nhân tố tác động tới sự biến đổi trong đời sống văn hóa của cư dân Bồ Lô: thứ nhất, chính sách hợp tác hóa nông nghiệp và việc định cư trên bờ đối với cư dân thủy cư như người Bồ Lô; thứ hai, những thay đổi vè khoa học công nghệ trong khai thác biển; thứ ba, ảnh hưởng nếp sống của cư dân trên bờ. Trên cơ sở tổng hợp các phân tích trên,  tác giả nhận thấy có một số vấn đề đặt ra đối với cư dân Bồ Lô hiện nay: (i) muốn xây dựng một nền kinh tế biển phải có cư dân biển; (ii) cần phải có kế hoạch lâu dài để đào tạo nguồn lao động biển để có thể khai thác tốt những sản phẩm biển đa dạng; (iii) đổi mới tư duy từ phía người lãnh đạo nhằm ứng phó với bất kỳ sự biến đổi nào để tạo nên một thế đứng vững chắc trong phức hợp núi rừng – biển cả- đồng bằng; (iv) phát huy thế mạnh của người đi sau. Chính những điều này đặt ra cho những nhà quản lý và hoạch định chính sách ở Hà Tĩnh và các vùng đất ven biển khi xây dựng những luận cứ cho các chương trình phát triển kinh tế - văn hóa – xã hội… góp phần xây dựng và phát triển đời sống văn hóa, kinh tế, xã hội của cư dân.

Để minh họa cho những nội dung nghiên cứu và phân tích của mình, cuốn sách còn cung cấp những thông tin, hình ảnh thực tế trong quá trình khảo sát, nghiên cứu địa bàn với 9 phụ lục.

Qua những nội dung trên, hy vọng cuốn sách đáp ứng nhu cầu tìm hiểu của độc giả về cư dân Bồ Lô ven biển Hà Tĩnh đặc biệt là những giá trị văn hóa dân gian và những giá trị đặc trưng của họ.

Xin trân trọng giới thiệu!

Nguyễn Minh Hồng


Khoa học xã hội

Các tin đã đưa ngày: