Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Bảo tồn và phát triển làng nghề trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở Nam Bộ

11/09/2019


Tác giả :
  • ThS. NCVC. Đinh Trọng Thu (Chủ biên)
  • ThS. Nguyễn Thị Hòa
  • ThS. Nguyễn Thị Huyền Thu

Năm xuất bản: 2018

Số trang: 260

 

Cùng với sự phát triển của nền văn minh nông nghiệp, từ hàng ngàn năm trước đây, tại các vùng nông thôn Việt Nam, nhiều ngành, nghề thủ công đã ra đời. Do nhu cầu sinh hoạt hàng ngày cần có các vật dụng cho nên những người nông dân đã sử dụng thời gian nông nhàn của mình để làm ra các sản phẩm. Lúc đầu, nó chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của chính bản thân họ, sau đó được đem đi trao đổi, mua bán. Nghề phụ từ chỗ chỉ một vài nhà làm sau đó lan rộng sang các gia đình xung quang và lan tỏa khắp làng và những làng lân cận. Sự phát triển này đã làm xuất hiện một hình thức sản xuất có vai trò quan trọng ở những vùng nông thôn, đó là Làng nghề.

Làng nghề ở Nam Bộ mang những sắc thái văn hóa riêng, hình thành và phát triển theo điều kiện địa lý môi sinh, theo các yếu tố văn hóa và hoàn cảnh kinh tế - xã hội riêng đặc thù của Nam Bộ. Đây là một loại hình di sản văn hóa có quan hệ mật thiết với đời sống. Hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong làng nghề truyền thống chỉ có thể đạt hiệu quả khi giải quyết hài hòa mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, tiếp thu những tinh hoa văn hóa của ông cha và đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của xã hội đương đại. Xuất phát từ thực tế đó, năm 2018, Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản cuốn: “Bảo tồn và phát triển làng nghề trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở Nam Bộ” do ThS. NCVC Đinh Trọng Thu làm chủ biên. Cuốn sách nhằm tìm hiểu, đánh giá sự phát triển của làng nghề trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở các tỉnh thuộc Nam Bộ, từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy hơn nữa vai trò của các làng nghề.

Nội dung cuốn sách gồm 7 chương chính:

Chương 1. Khái niệm, vai trò, đặc điểm phát triển làng nghề theo định hướng xây dựng nông thôn mới

Cùng với việc đưa ra khái niệm về phát triển làng nghề và phát triển làng nghề theo định hướng xây dựng nông thôn mới, nhóm tác giả phân tích một số vai trò trọng yếu của làng nghề trong xây dựng nông thôn mới và chỉ ra một số đặc điểm trong phát triển làng nghề theo định hướng xây dựng nông thôn mới. Bên cạnh những điểm chung về phát triển làng nghệ của Việt Nam, phát triển làng nghề theo định hướng xây dựng nông thôn mới còn có nhiều đặc điểm riêng dưới góc độ về kinh tế, văn hóa- xã hội và môi trường: (i) góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển theo hướng công nghiệp hóa hiện đại hóa nông nghiệp nông thôn, chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tạo việc làm, tăng thu nhập; (ii) gắn với vấn đề tái cấu trúc làng nghề để thích nghi với hội nhập kinh tế; (iii) lựa chọn và tập trung vào các ngành nghề chủ đạo gắn với việc đa dạng hóa kinh tế nông thôn, thúc đẩy quá trình đô thị hóa và phát triển liên doanh liên kết giữa các cơ sở làng nghề; (iv) lựa chọn và tập trung vào các ngành nghề chủ đạo; (v) phát triển làng nghề đã thu hút lao động, góp phần tăng thu nhập cho hàng triệu lao động từ đó giúp đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng ở làng nghề cũng như góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc; (vi) phát triển làng nghề theo định hướng xây dựng nông thôn mới gắn chặt với công tác quản lý môi trường, thu gom và xử lý chất thải bằng việc áp dụng các công nghệ tiên tiến.

Chương 2. Nội dung phát triển làng nghề và chương trình xây dựng nông thôn mới

Nhóm nghiên cứu tập trung phân tích 2 mảng vấn đề chính: Thứ nhất, phát triển làng nghề theo định hướng xây dựng nông thôn mới nhằm: (i) đảm bảo sự tăng trưởng ổn định lâu dài về mặt kinh tế của làng nghề; (ii) đảm bảo sự bền vững làng nghề truyền thống; (iii) các làng nghề muốn phát triển bền vững theo quy hoạch xây dựng nông thôn mới cần phải sớm có chính sách quy hoạch tổ chức quản lý môi trường làng nghề. Để phát triển môi trường làng nghề theo định hướng nông thôn mới, nghiên cứu đưa ra một số tiêu chí về nguồn nước, xử lý chất thải, tăng diện tích cây xanh nhằm điều hòa không khí và môi trường xung quanh. Thứ hai, chương trình xây dựng nông thôn mới và tác động của nó đến sự phát triển làng nghề, trong đó nhấn mạnh đến vai trò của quá trình xây dựng nông thôn mới và phân tích về bộ tiêu chí quốc gia về xây dựng nông thôn mới như tiêu chí giao thông, thu nhập bình quân đầu người, tỷ lệ hộ nghèo, tiêu chí về môi trường, hệ thống chính trị và tiếp cận pháp luật. Từ đó, nhóm tác giả nhận định, việc lồng ghép phát triển làng nghề với chương trình xây dựng nông thôn mới giúp cho các chỉ tiêu kinh tế, văn hóa, xã hội và môi trường của nông thôn mới trở nên khả thi hơn.

Chương 3. Kinh nghiệm trong nước và quốc tế trong phát triển làng nghề và xây dựng nông thôn mới.

Nêu lên một số kinh nghiệm về phát triển làng nghề ở một số nước như: Nhật Bản với phong trào “Mỗi làng một sản phẩm”, được xây dựng trên một số nguyên tắc chính do đó đã đưa đến một phong trào hiệu quả và là một bài học kinh nghiệm quý báu về việc sáng tạo trong sản xuất; Trung Quốc với việc gìn giữ các ngành nghề truyền thống qua các bảo tàng. Điển hình là Bảo tàng Phường Trăm Nghề, đây là nơi không chỉ bảo quản các sản phẩm mỹ nghệ truyền thống mà còn bảo tồn hàng trăm nghệ nhân trên khắp các làng nghề. Qua đó cho thấy, bảo tồn tốt các giá trị truyền thống chính là cách để người Trung Quốc bảo tồn và phát huy các giá trị truyền thống của dân tộc; Thái Lan với mô hình mỗi thị trấn/địa phương một sản phẩm (OTOP). Mô hình này khuyến khích người dân sử dụng nguồn nguyên liệu có sẵn tại chỗ, dựa vào tri thức truyền thống bản địa để làm ra sản phẩm đặc trưng của địa phương mình. Bên cạnh những kinh nghiệm học hỏi từ nước bạn, nghiên cứu cũng tìm hiểu những kinh nghiệm từ trong nước, đặc biệt là ở một số tỉnh thuộc đồng bằng Bắc Bộ như: Thái Bình, Nam Định và Hà Nội.

Chương 4. Lịch sử phát triển làng nghề và quá trình xây dựng nông thôn mới ở Nam Bộ

Nghiên cứu đã giới thiệu sơ lược quá trình hình thành và phát triển làng nghề ở Nam Bộ, bắt đầu từ thời chúa Nguyễn đến việc hình thành cộng đồng người Khơ Me, Xtiêng , Chơ ro, Mạ, trong đó nổi lên nghề làm gốm, trồng bông dệt vải, làm bún, tương của người Khơ me, nghề thủ công như đan lát, làm gốm, dệt vải, đóng xuồng độc mộc của người Xtiêng, Chơ ro. Sau này một số ngành nghề được ưa chuộng chủ yếu do tiếp nhận và truyền thụ từ nước Pháp như nghề đúc, luyện thép, đúc súng lớn, chế tạo đạn, thợ máy đá. Do đặc thù là vùng sông nước nên Nam Bộ sớm phát triển các ngành nghề liên quan đến vận tải thủy và đánh bắt cá. Mặc dù vậy, theo nghiên cứu các chứng tính lịch sự, làng nghề và nghề thủ công ở Nam Bộ thời kỳ chính quyền Sài Gòn có chiều hướng giảm do bất ổn về chính trị, lệ thuộc vào viện trợ bên ngoài. Thời gian này, mạng lưới thủ công nghiệp tập trung cao tại các thành phố lớn do các thợ thủ công di chuyển lên thành phố. Từ khi đổi mới đến nay, một số làng nghề mới được hình thành như: nghề nuôi cá cảnh và cá sấu ở thành phố Hồ Chí Minh, nghề trồng nấm ở Đồng Nai và hoa cây cảnh ở Đồng bằng sông Cửu Long. Qua phân tích quá trình xây dựng nông thôn mới ở Nam Bộ có một số điểm nổi bật sau: một số tiêu chí nông thôn mới khó thực hiện do điều kiện tự nhiên, tập tục, thói quen sinh hoạt và văn hóa. Để triển khai có hiệu quả, nhóm tác giả cho rằng chương trình cần phải có cách làm chủ động, sáng tạo, phù hợp với điều kiện và đặc điểm của mỗi xã, dựa vào những lợi thế và nhu cầu thiết thực của địa phương để lựa chọn triển khai trước những tiêu chí phù hợp.

Chương 5. Thực trạng bảo tồn và phát triển làng nghề trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở các tỉnh Nam Bộ.

Nhìn nhận thực trạng bảo tồn và phát triển làng nghề trên cơ sở 5 yếu tố chính: (i) phát triển kinh tế làng nghề; (ii) phát triển văn hóa xã hội làng nghề trong quá trình xây dựng nông thôn mới; (iii) hình thức tổ chức sản xuất kinh doanh; (iv) sản phẩm và thị trường tiêu thụ sản phẩm; (v) môi trường làng nghề. Sự phát triển của các làng nghề ở Nam Bộ còn gặp nhiều khó khăn như kỹ thuật công nghệ chưa phát triển nên hầu hết các công đoạn thực hiện thủ công, cơ sở hạ tầng chưa đáp ứng được yêu cầu, khó khăn về đất đai để mở rộng sản xuất kinh doanh. Tuy nhiên, đánh giá chung, nhóm tác giả cho rằng các làng nghề ở Nam Bộ phát triển khá tốt, từng bước thích ứng và đứng vững trong cơ chế thị trường.

Chương 6. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển làng nghề trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới

Qua việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển làng nghề ở Nam Bộ cho thấy sự tồn tại và phát triển của các làng nghề chịu sự ảnh hưởng của nhiều nhân tố khác nhau như: chính sách phát triển làng nghề, công tác quy hoạch và thực hiện quy hoạch, cơ sở hạ tầng, các yếu tố đầu ra và vào của sản phẩm, yếu tố về môi trường, các thiết chế xã hội và truyền thống văn hóa. Đặc biệt các hình thức liên kết là yếu tố tác động lớn đến sự phát triển của làng nghề ở Nam Bộ trong bối cảnh xây dựng nông thôn mới ở các địa phương có làng nghề hiện nay.

Chương 7. Quan điểm, định hướng và các giải pháp bảo tồn và phát triển làng nghề

Từ việc phân tích những quan điểm và định hướng phát triển, nhóm nghiên cứu đề xuất một số nhóm giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển làng nghề trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở Nam Bộ: thứ nhất, nhóm giải pháp về quy hoạch; thứ hai, nhóm giải pháp về chính sách hỗ trợ đầu tư cơ sở hạ tầng, xử lý ô nhiễm môi trường làng nghề và đất đai; thứ ba, nhóm giải pháp về đào tạo và phát triển nguồn nhân lực; thứ tư, nhóm giải pháp về khoa học, công nghệ và môi trường; thứ năm, giải pháp về chính sách đầu tư, tín dụng và thuế; thứ sáu, giải pháp về xúc tiến thương mại.  

Với những nội dung trên, hy vọng cuốn sách là nguồn tài liệu hữu ích cho độc giả quan tâm tới vấn đề bảo tồn và phát triển làng nghề nói chung, đặc biệt nhìn nhận sự phát triển của làng nghề trong quá trình xây dựng nông thôn mới ở các tỉnh thuộc Nam Bộ nói riêng.

Trân trọng giới thiệu!

Nguyễn Minh Hồng

 


Khoa học xã hội

Các tin đã đưa ngày: