Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Phản ánh nghệ thuật trong mỹ học của Lukács György

03/10/2019


Tác giả :
  • Trương Đăng Dung

Năm xuất bản: 2018

Số trang: 296

 

Ngay trong phần “Mở đầu” tác giả Trương Đăng Dung nhận xét rằng, khoa học xã hội nói chung và khoa học nhân văn nói riêng ở nước ta cho đến hôm nay vẫn còn thiếu những công trình nghiên cứu lý thuyết cơ bản, nhằm soi sáng những vấn đề khoa học chuyên ngành. Trong lĩnh vực nghiên cứu lý luận văn học cũng còn thiếu những công trình nghiên cứu các thành tựu lý thuyết văn học nước ngoài một cách hệ thống, đi từ gốc của vấn đề. Còn ở Việt Nam, không biết từ bao giờ, cụm từ lí luận – phê bình luôn đi đôi với nhau như là một sự thống nhất, nên khi nói đến tình trạng yếu kém của nghiên cứu lí luận văn học, người ta nghĩ ngay sự yếu kém đó là của phê bình văn học và ngược lại. Do nhập nhằng giữa đối tượng nghiên cứu của lí luận văn học với đối tượng nghiên cứu lịch sử văn học và phê bình văn học, người ta đồng nhất sự phân tích tác phẩm văn học cụ thể trong nghiên cứu lịch sử văn học và phê bình văn học với sự phân tích vấn đề tác phẩm trong lí luận văn học, nơi vai trò của những khái quát hóa lí luận và tiếp cận bản thể của tác phẩm văn học đều xảy ra trên bình diện trừu tượng.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu và giới thiệu tư tưởng mỹ học của Lukács György ở nước ta là hết sức cần thiết. Năm 2018 Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản cuốn: “Phản ánh nghệ thuật trong mỹ học của Lukács György” của tác giả Trương Đăng Dung là một đóng góp có ý nghĩa khoa học đối với việc nghiên cứu lý luận di sản văn học Mácxít. Tác giả Trương Đăng Dung là một trong số ít những nhà nghiên cứu có công trong việc giới thiệu lý thuyết tiếp nhận, một lý thuyết hiện đại, hậu hiện đại vào Việt Nam, nay lại viết một công trình khoa học về mô hình phản ánh nghệ thuật của Lukács György, một lý thuyết tiền hiện đại. Cuốn sách không chỉ giúp giới nghiên cứu văn học nước nhà hiểu hơn về mỹ học Lukács György mà còn nhận thức đúng những giới hạn của mô hình phản ánh nghệ thuật đã ảnh hưởng như thế nào đến tư duy lí thuyết văn học mácxít và các nền văn học xã hội chủ nghĩa. Bố cục của cuốn sách được chia thành 4 chương:

Chương 1. Những giai đoạn phát triển của mĩ học Lukács György

Giới thiệu hành trình học thuật của Lukács György thông qua phân tích sự phát triển của tư duy mỹ học của Lukács György. Lukács György chịu ảnh hưởng phong cách và quan điểm của Alfred Ker (1867-1948), nhà phê bình người Đức theo trường phái Ấn tượng chủ nghĩa, sau đó ông đã tìm đến với trường phái Lịch sử tinh thần gắn liền với tên tuổi của Wilhelm Dilthey (1883-1991) (Đức). Tác giả nhận định, thế giới quan duy tâm của Lukács György đã bộc lộ rõ trong những công trình đầu tay. Những năm tiếp theo của giai đoạn tìm đường này, Lukács György đã trải qua những cuộc khủng hoảng tư tưởng do mâu thuẫn giữa quan điểm lịch sử tinh thần và quan điểm xã hội học và cho rằng để có thể tạo ra một hệ thống mĩ học mới, phải chống lại những cái đã lỗi thời, cũ kĩ. Đây cũng chính là con đường đi đến mô hình phản ánh nói chung và phản ánh nghệ thuật ở Lukács György. Với những phân tích trên, nghiên cứu kết luận các lý thuyết văn học gắn liền với triết học, dù có thể ở ta người “làm lý thuyết” không/ chưa ý thức được điều đó, nên ít nhiều còn lẫn lý thuyết văn học với đường lối chính sách văn nghệ.

Chương 2. Trên đường đến với chân lí khách quan và chân lí lịch sử

Luận bàn về bản chất chủ nghĩa hiện thực của Lukács qua công trình Nghệ thuật và chân lí khách quan, tác giả nhận thấy xuất phát từ sự khách thể hóa chân lí trong lí luận nhận thức của chủ nghĩa Marx- Lênin với việc thừa nhận sự tồn tại khách quan của thế giới bên ngoài độc lập với thức con người và đây là yếu tố quan trọng để Lukács xây dựng mô hình phản ánh nghệ thuật. Lukács cho rằng, sự không hoàn thiện và tính chất bảo thủ của mọi quan niệm một chiều về hiện thực chỉ có thể khắc phục được bằng quan điểm biện chứng, từ đó tư duy con người mới tiếp cận được hiện thực khách quan, đồng thời chỉ ra hai xu hướng mà Lênin đã nói tới, đó là sự bất lực của chủ nghĩa duy vật máy móc trong việc vận dụng tính biện chứng và chủ nghĩa duy tâm nguyên thủy. Trong chương này, nghiên cứu đã chỉ ra mục đích nghiên cứu các vấn đề mĩ học cơ bản về phản ánh nghệ thuật của Lukács được sản sinh từ sự phản ánh các vấn đề của tồn tại xã hội qua công trình Tiểu thuyết lịch sử (1937).

Chương 3. Đặc trưng của phản ánh nghệ thuật

Nhằm làm rõ những đóng góp và hạn chế của hai nhà mĩ học mácxít, tác giả Trương Đăng Dung đã làm một so sánh thú vị giữa mô hình phản ánh nghệ thuật của Lukács György và của Caudwell, ở hai tác phẩm tiêu biểu của họ là Đặc trưng của cái thẩm mĩ (1965) và Ảo ảnh và hiện thực  (1934) nhằm làm sâu sắc thêm sự giống nhau và khác nhau giữa hai nhà lý thuyết mỹ học và văn học này. Caudwell xem phản ánh khoa học là phương thức cụ thể, phụ trợ cho phản ánh nói chung, còn Lukács György xác định đối tượng của phản ánh nghệ thuật như là cái đối tượng riêng phù hơp với phương thức phản ánh. Mặc dù Lukács György xác định đối tượng của phản ảnh nghệ thuật bằng những cách nói khác nhau, nhưng mọi sự diễn đạt đều dẫn đến một tên gọi chung. Có khi Lukács György đơn giản chỉ xem đối tượng của phản ánh nghệ thuật là sự phát triển của nhân loại, hoặc “ẩn trong sự phát triển của nhân loại” nhưng rồi Lukács György lại nói thêm rằng đối tượng của phản ánh nghệ thuật đồng nhất với đối tượng của khoa học, trong phạm vi hẹp hơn so với đối tượng của nhận thức khoa học nói chung.

Bàn về mối quan hệ khách thể - chủ thể, tác giả cho rằng ở hai cuốn sách đều quan tâm đến các yếu tố cấu thành mối quan hệ khách thể - chủ thể trong cơ cấu phản ánh nghệ thuật, tuy nhiên có hai xu hướng quan điểm sau: (i) xu hướng đồng nhất sự khách thể hóa đối tượng của phản ánh nghệ thuật với sự khách thể hóa các đối tượng tồn tại độc lập với ý thức; (ii) xu hướng xác lập tính đích thực của phản ánh nghệ thuật bằng tính khách quan của sự chủ thể hóa nghệ thuật và chủ thể phù hợp mà không nghi ngờ rằng, rút cuộc, đối tượng của phản ánh nghệ thuật cũng là sự chủ thể hóa phù hợp, được xác lập một cách khách quan. Từ đó, tác giả phân tích 2 xu hướng và khẳng định, mặc dù có những khác biệt nhất định trong quan điểm của hai nhà mĩ học nhưng sự khác biệt đó cũng chỉ là tương đối. Việc nhấn mạnh thiên lệch các phạm trù là nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt trong quan điểm mĩ học của họ.

Chương 4. Phản ánh nghệ thuật nhìn từ tư duy lí thuyết văn học hiện đại, hậu hiện đại.

Trương Đăng Dung phân tích giới hạn của mô hình lý thuyết trên cơ sở nhìn nhận khách quan mối quan hệ giữa văn học và hiện thực từ đó nêu lên những đặc trưng bản thể của văn bản văn học và phương thức tồn tại của tác phẩm văn học. Xuất phát từ quan điểm tác phẩm văn học như là quá trình, tác giả tiếp cận vấn đề phản ánh nghệ thuật thông qua phương thức tồn tại của các tác phẩm văn học, theo hai hướng: (i) Vận dụng những thành tựu nghiên cứu của ngôn ngữ và triết học ngôn ngữ cũng như kí hiệu học và lí thuyết thông tin, nghiên cứu quá trình từ sự sáng tạo ra văn bản văn học đến sự tiếp nhận nó như là quá trình thông báo kí hiệu ngôn ngữ, hay là mối quan hệ giao tiếp giữa nhà văn và người đọc. Hướng nghiên cứu này chú ý trước hết đến ý đồ tác giả, điều mà nhà văn muốn gửi đến người đọc như là nghĩaý nghĩa của tác phẩm văn học; (ii) Trên cơ sở triết học, tâm lí học và lí thuyết tiếp nhận, nghiên cứu quá trình tiếp nhận như là quá trình ấn tượng hay tác động của văn bản học đối với người đọc. Hướng nghiên cứu này quan tâm đến quá trình nhận thức, đến những sự việc xảy ra trong ý thức người tiếp nhận mà qua đó hình thành giá trị thẩm mĩ.

Bên cạnh những nội dung nghiên cứu trên, cuốn sách giới thiệu một số công trình do tác giả dịch: Lukács György với “Đặc trưng của cái thẩm mĩ”; Lukács György với “Nghệ thuật và chân lí khách quan”; Christopher Caudwell với “Ảo ảnh và hiện thực”; Ernst Fischer với “Kafka”. Qua đó cho thấy, các công trình mỹ học của Lukács György đều được Trương Đăng Dung nghiên cứu công phu, nghiêm túc trên cơ sở đọc trực tiếp tác phẩm bằng tiếng nước ngoài. Từ đó giúp người đọc hiểu sâu hơn về những gì Lukács György viết cũng như có điều kiện đối chiếu để tìm ra sự sáng tạo riêng của ông.

Với những nội dung nghiên cứu trên, hy vọng cuốn sách là nguồn tài liệu hữu ích dành cho độc giả quan tâm về mỹ học, và về sự phát triển của tư duy lý thuyết văn học cũng như về sự nghiệp của nhà triết gia và nhà mỹ học lớn Lukács György

Xin trân trọng giới thiệu!

Nguyễn Minh Hồng  


Khoa học xã hội

Các tin đã đưa ngày: