Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Từ trái nghĩa tiếng Việt

17/11/2020


Tác giả :
  • TS. Phạm Văn Lam

Địa chỉ liên hệ: TS. Phạm Văn Lam - Viện Ngôn ngữ học

Năm xuất bản: 2020

Số trang: 336

 

Từ trái nghĩa là một hiện tượng có tính phổ quát, được xác lập dựa trên sự liên hệ trái ngược nhau về nghĩa. Nó đã được nhiều ngành khoa học quan tâm nghiên cứu. Tuy nhiên, trước hết và trên hết, nó là đối tượng nghiên cứu chính danh của ngôn ngữ học, mà cụ thể là của ngữ nghĩa học từ vựng.

Lấy quan niệm về từ của từ điển học làm điểm xuất phát, sử dụng ngữ cảnh đồng hiện như là một khái niệm công cụ, cuốn sách này tiếp cận hiện tượng từ trái nghĩa tiếng Việt với tư cách là một tiểu hệ thống từ vựng trong đó các đơn vị từ được xem như là những phần tử của hệ thống, còn các liên hệ ngữ nghĩa trái ngược nhau được xem như là những quan hệ của hệ thống trong tổng thể hệ thống từ vựng – ngữ nghĩa tiếng Việt nói chung.

Năm 2020, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam xuất bản cuốn sách với tựa đề: “Từ trái nghĩa tiếng Việt” do TS. Phạm Văn Nam(*) làm chủ biên. Ngoài Lời nói đầu, Kết luận, nội dung cuốn sách được tổ chức thành 6 chương. Cụ thể như sau:

Chương 1. Các cách tiếp cận từ trái nghĩa tiếng Việt phác thảo một bức tranh tổng quan về việc nghiên cứu từ trái nghĩa nói chung và từ trái nghĩa tiếng Việt nói riêng từ các hướng tiếp cận khác nhau; những hướng và kiểu tiếp cận khác nhau trong nội bộ của ngôn ngữ học cũng đã được chú trọng phân tích và bình giá.

Chương 2. Nhận diện và phân loại từ trái nghĩa tiếng Việt tiến hành xác lập một số khái niệm công cụ của việc nghiên cứu; định vị quan hệ trái nghĩa trong tổng thể các quan hệ ngữ nghĩa ở bậc từ; nhận diện từ trái nghĩa tiếng Việt qua một bộ tiêu chí có tính chất hình thức; phân loại từ trái nghĩa tiếng Việt dựa trên các tiêu chí khác nhau; đặc biệt, đã tiến hành phân loại từ trái nghĩa tiếng Việt dựa trên khả năng xuất hiện của chúng trong các ngữ cảnh đồng hiện, qua các mô hình từ vựng – ngữ pháp khái quát.  

Chương 3. Cấu tạo từ trái nghĩa tiếng Việt tập trung làm rõ bản chất và đặc điểm cấu tạo về mặt từ pháp của các cặp từ trái nghĩa tiếng Việt; đặc tính tương quan trong cấu tạo từ trái nghĩa tiếng Việt cũng được đề cập, lí giải.

Chương 4. Ngữ nghĩa của từ trái nghĩa tiếng Việt tập trung làm rõ cơ cấu ngữ nghĩa của hệ thống từ trái nghĩa tiếng Việt qua các khái niệm công cụ cơ sở là cặp từ trái nghĩa, cặp trái nghĩa, chùm trái nghĩa, chuỗi trái nghĩa và cặp cụm trái nghĩa. Bên cạnh đó, một số vấn đề quan trọng, thuộc tính bản chất về nghĩa của từ trái nghĩa (như nét nghĩa cơ sở, tính đồng loạt, tính chuẩn và tính đánh dấu,…) cũng đã được đề cập và làm rõ.

Chương 5. Khả năng đồng hiện của từ trái nghĩa tiếng Việt miêu tả, khảo chứng khả năng đồng hiện của từ trái nghĩa tiếng Việt qua hai khía cạnh chủ yếu là khả năng đồng hiện để tạo thành các tổ hợp song tiết đẳng lập và khả năng đồng hiện trong các kết cấu ngữ pháp. Ngoài ra, vấn đề chức năng diễn ngôn và khả năng đồng hiện của từ trái nghĩa cũng đã được sơ bộ giới thiệu, phân tích.

Chương 6. Đặc tính dân tộc trong từ trái nghĩa tiếng Việt: những nhận định ban đầu tìm hiểu, nêu ra và chứng minh những đặc tính dân tộc của tiếng Việt thông qua hệ thống các khái niệm đối lập, mà cụ thể và trực tiếp nhất là hệ thống các từ trái nghĩa tiếng Việt. 

Ngữ nghĩa là một lĩnh vực rộng lớn và đa diện, trừu tượng và phức tạp của ngôn ngữ học nói chung và của Việt ngữ học nói riêng. Cuốn sách này góp phần nghiên cứu hệ hình các quan hệ ngữ nghĩa ở bậc từ, nhằm miêu tả một cách khách quan, toàn diện và có hệ thống các quan hệ ngữ nghĩa chủ đạo của từ vựng tiếng Việt, qua đó, thúc đẩy sự phát triển của ngữ nghĩa học quan hệ tiếng Việt. Vì thế, dù có nỗ lực đến đâu thì thiếu sót cũng là điều khó có thể tránh khỏi. Tôi mong nhận được những ý kiến góp ý chân tình từ quý đồng nghiệp và quý bạn đọc.

Từ trái nghĩa là một hiện tượng có tính phổ niệm. Đó là sản phẩm của sự so sánh phân biệt đối lập, xét trong sự so sánh phân biệt đồng nhất. Nó vừa là biện pháp tổ chức từ vựng - ngữ nghĩa của hệ thống ngôn ngữ và vừa là biện pháp tổ chức tư duy của con người, vừa là phương tiện tổ chức văn bản vừa là công cụ để tổ chức và biểu hiện văn hoá. Nó vừa là giao điểm vừa là tâm điểm của nhiều lĩnh vực nghiên cứu khoa học, như ngôn ngữ học, triết học, tâm lí học, nhân học,… Trong số những cách tiếp cận từ trái nghĩa, có thể coi triết học, logic học và ngôn ngữ học là những ngành nghiên cứu từ trái nghĩa sớm và lâu đời nhất. Các cách tiếp cận như ngôn ngữ học tính toán, tâm lí học, nhân học là nghiên cứu cách tiếp cận mới xuất hiện gần đây. Những cách tiếp cận này không phủ định lẫn nhau, mà chúng luôn kế thừa phản biện và bổ sung cho nhau. Mỗi một cách tiếp cận đều có những điểm mạnh và điểm yếu riêng, và đều ưu tiên giải quyết những nhiệm vụ trọng tâm vốn có của mình.

Khi xem xét từ trái nghĩa, chúng ta phải đặt nó trong mối liên hệ với các quan hệ ngữ nghĩa khác như quan hệ bao thuộc, tổng phân, cách, suy ra, nhân quả, thuộc tính, đa nghĩa, đồng nghĩa, vai. Quan hệ ngữ nghĩa giữa những từ có nghĩa trái ngược nhau được khu biệt với các quan hệ ngữ nghĩa khác dựa trên một loại các thuộc tính quan trọng như tính tôn ti, tính khả thế, tính chuyển tiếp, khả năng đồng hiện, tính đồng hình,… Loạt những thuộc tính quan trọng này giúp chúng ta hình dung và định vị, định trị được hệ thống từ trái nghĩa tiếng Việt trong quang cảnh của hệ hình các quan hệ ngữ nghĩa trong hệ thống từ vựng tiếng Việt nói chung. Muốn hình dung được hệ thống từ vựng tiếng Việt với tư cách là một bộ từ vựng tinh thần thì chúng ta phải cùng lúc ý thức và phân biệt được đầy đủ các quan hệ ngữ nghĩa này.

Đây là một công trình nghiên cứu công phu của tác giả, phạm vi nghiên cứu sâu và đề cấp tới nhiều vấn đề mới. Hy vọng cuốn sách đáp ứng nhu cầu tìm hiểu của độc giả quan tâm.

Xin trân trọng giới thiệu!

PV.

 


___________________________

(*) TS. Phạm Văn Lam hiện đang công tác tại Viện Ngôn ngữ, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Nguồn: Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam

 

 

 


Giáo dục Việt Nam

Các tin đã đưa ngày: