Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • 7.1 sach hang nam

Bảo tồn và phát huy giá trị rối nước dân gian tại cộng đồng (Qua nghiên cứu các phường rối nước dân gian ở đồng bằng Bắc Bộ)

25/01/2021


Tác giả :
  • TS. Trần Thị Thu Thủy (Chủ biên)
  • TS. Dương Văn Sáu
  • CN. Nguyễn Thanh Thúy
  • ThS. Phùng Tuệ Minh

Năm xuất bản: 2019

Số trang: 568

 

Múa rối nước là loại hình nghệ thuật biểu diễn độc đáo, một sáng tạo đặc biệt của người Việt đã ra đời chừng mười thế kỷ, có nguồn gốc từ nền văn hóa lúa nước. Từ một nghệ thuật mang yếu tố dân gian, múa rối nước đã trở thành một nghệ thuật truyền thống, một sáng tạo đặc biệt của người Việt. Thông qua múa rối nước, một phần đời sống lao động sản xuất – xã hội nông thôn làng xã Việt Nam trong quá khứ được tái hiện một cách sinh động. Múa rối nước là một trong những loại hình sân khấu tiêu biểu cho nền văn hóa dân tộc Việt Nam – Thể hiện trí tuệ và sự thông minh, sức sáng tạo của con người Việt Nam được phát triển tập trung ở đồng bằng Bắc Bộ. Trong lịch sử, các phường rối nước dân gian vốn có nhiều nét tương đồng, tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau nên hiện nay các phường rối cũng như các cơ sở biểu diễn nghệ thuật rối nước đang tồn tại và phát triển khác nhau. Có phường đã đưa rối nước dân gian trở thành sản phẩm phục vụ khách du lịch, góp phần tích cực thúc đẩy sự phát triển của phường rối, song cũng có phường gặp rất nhiều khó khăn dẫn đến sự suy yếu có nguy cơ tan rã. Do đó, nghiên cứu múa rối nước không chỉ đề cập đến một phần đặc sắc của nghệ thuật dân gian truyền thống của dân tộc, mà còn là một kênh tiếp cận văn hóa trực tuyến, góp phần nghiên cứu lịch sử, xã hội Việt Nam trong quá khứ cũng như hiện tại.

Trên cơ sở kết quả đề tài nghiên cứu khoa học cấp Bộ của Bảo tàng Dân tộc học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Nhà xuất bản Khoa học xã hội đã xuất bản cuốn sách với tựa đề: “Bảo tồn và phát huy giá trị rối nước dân gian tại cộng đồng (Qua nghiên cứu các phường rối nước dân gian ở Đồng bằng Bắc Bộ)”, do TS. Trần Thị Thu Thủy làm chủ biên. Qua tổng kết tình hình nghiên cứu múa rối nước dân gian hiện nay cũng như đánh giá thực trạng bảo tồn và khai thác nghệ thuật này trong cộng đồng cũng như khai thác giá trị của nó phục vụ phát triển du lịch, nghiên cứu đề xuất một số giải pháp góp phần bảo tồn và phát triển nghệ thuật múa rối nước đặc sắc trong xây dựng văn hóa và nông thôn mới hiện nay. Đây cũng là cơ sở quan trọng cho việc tổ chức trưng bày, trình diễn, làm phim, xây dựng các chương trình giáo dục và chiến lược truyền thông về rối nước dân gian tại cộng đồng nói chung và Bảo tàng nói riêng.

Ngoài Lời nói đầu và Kết luận, nội dung của cuốn sách gồm 4 chương:

Chương 1. Cơ sở lý luận, tổng quan tình hình nghiên cứu  về múa rối nước dân gian và khái quát địa bàn nghiên cứu

Tập trung làm rõ một số khái niệm cơ bản như: múa rối, múa rối nước, sân khấu, truyền thống, dân gian, … và một số cơ sở lý luận từ đó tiếp cận, nghiên cứu các phường rối nước ở khu vực đồng bằng Bắc Bộ hiện nay. Ở chương này, nhóm tác giả đã tổng quan tình hình nghiên cứu về múa rối nước dân gian, trong đó, nổi bật là một số công trình của nhà nghiên cứu Nguyễn Huy Hồng, Hoàng Chương, Văn Học… và khẳng định, múa rối nước thu hút khá nhiều người nghiên cứu với nhiều cách tiếp cận khác nhau. Xu hướng nghiên cứu về rối nước đã có sự chuyển biến từ hướng nghiên cứu truyền thống, đánh giá những giá trị hiện hữu của nghệ thuật múa rối nước chuyển sang nghiên cứu sự biến đổi và phát triển của rối trong tiến trình lịch sử cận hiện đại, và ngày nay có hướng nghiên cứu đánh giá tác động của đời sống kinh tế, văn hóa – xã hội đến sự tồn tại và phát triển của các phường rối nước dân gian.

Nhóm tác giả đã khảo sát trực tiếp địa bàn nghiên cứu với 16 phường rối nước thuộc khu vực đồng bằng Bắc Bộ của Việt Nam và nhận thấy những phường rối nước dân gian này đều nằm trong các làng, các xã có cư dân đến sinh cơ lập nghiệp từ lâu đời. Đây là những vùng đất cổ, thuộc đồng bằng châu thổ sông Hồng với hệ thống sông, ao, hồ, kênh rạch dày đặc - cái nôi để hình thành, tồn tại và phát triển múa rối nước dân gian.

Chương 2. Lịch sử hình thành và phát triển của nghệ thuật múa rối nước dân gian

Qua tìm hiểu lịch sử hình thành và phát triển của múa rối nước Việt Nam, nhóm tác giả chỉ ra những dẫn chứng đáng tin cậy là cơ sở để phủ nhận giả thiết múa rối nước từ Trung Quốc mang sang Việt, và khẳng định múa rối nước sinh ra ở Việt Nam từ trong dân gian dâng lên nhà vua xem từ thế kỷ XI, XII và kéo dài cho tới ngày nay. Ngoài ra, Trung Quốc và Nhật Bản là hai quốc gia đã có múa rối nước nhưng đều biến mất và cũng đều công nhận múa rối nước là nghệ thuật độc nhất vô nhị chỉ có ở Việt Nam.

Để làm rõ những nhận định trên, nghiên cứu đã thu thập, tìm hiểu về 16 phường múa rối nước dân gian và phân tích trên các chiều cạnh: (i) Lịch sử hình thành và tổ nghề; (ii) Quá trình tồn tại và phát triển. Các phường rối nước dân gian nhìn chung được khôi phục vào ba đợt: Vào những năm 1950-1960 (tự phát), vào những năm 1980 (tác động cùa chính quyền), vào những năm 1990-2000 (dưới sự tác động của Nghị quyết TW Đảng và chính quyền các cấp), các phường rối nước dân gian mới chính thức được  khôi phục, tồn tại và phát triển cho đến ngày nay. Người có công lớn nhất trong việc khôi phục lại các phường rối chính là các nghệ nhân của phường rối. Chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước và sự quan tâm, động viên khuyến khích của các cấp chính quyền đóng vai trò là những tác nhân quan trọng tác động tới sự phục hồi của các phường rối. Tuy nhiên, sau khi các phường rối nước dân gian đã được phục hồi, cùng với năm tháng, vai trò của các cấp chính quyền mờ nhạt dần đi, nhiều nơi thậm chí không có. Các phường rối nước dân gian vẫn phải tự thân vận động và phát triển. Hiện nay, tất cả các phường đều là thành viên của Hiệp hội Múa rối quốc tế tại Việt Nam.

Chương 3. Những giá trị đặc sắc của nghệ thuật múa rối nước dân gian Việt Nam

Đi sâu tìm hiểu những giá trị đặc sắc của nghệ thuật múa rối nước dân gian Việt Nam, nghiên cứu chỉ ra rằng, mặc dù nghệ thuật múa rối có ở nhiều quốc gia, nhưng múa rối nước chỉ có duy  nhất ở Việt Nam. Tinh hoa của nghệ thuật múa rối nước cũng tiếp thu được nhiều từ nghệ thuật múa rối cạn và ngày và là sản phẩm độc đáo của Việt Nam. Tính đặc sắc này, còn được thể hiện trên các yếu tố như: sân khấu; quân rối; máy điều khiển và kỹ thuật điều khiển; các trò và tích trò; âm nhạc.

Chương 4. Mối quan hệ giữa các phường rối nước với đời sống xã hội hiện nay

Cùng với việc phân tích (i) cơ cấu tổ chức phường rối; (ii) công tác quản lý và điều tiết hoạt động của chính quyền, cơ quan quản lý văn hóa; (iii) và việc học nghề, truyền nghề, nhóm tác giả tập trung phân tích và đánh giá mối quan hệ giữa rối nước dân gian với rối nước chuyên nghiệp; mối quan hệ với Bảo tàng dân tộc học Việt Nam và với hoạt động du lịch để từ đó đưa ra định hướng và đề xuất giải pháp phát triển rối nước dân gian tại cộng đồng.

Cuối cùng, nhóm tác giả kết luận, nghệ thuật múa rối nước truyền thống là một trong những tài sản văn hóa độc đáo, đặc sắc, hấp dẫn trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam. Những thăng trầm của nó trong tiến trình lịch sử cùng với biến động xã hội đã không làm  múa rối nước mất đi. Nghệ thuật độc đáo, đặc sắc này có một sức sống tiềm tàng và mãnh liệt. Sức sống ấy cần phải được tôn trọng, trân trọng, nuôi dưỡng và phát triển; tạo được những cơ chế chính sách và điều kiện thuận lợi, phù hợp với yêu cầu thời đại, yêu cầu của cuộc sống để khôi phục và phát triển… làm đa dạng đời sống văn hóa của người dân Việt Nam trong quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa hiện nay.

Đây là một công trình nghiên cứu công phu của tập thể tác giả, sự kết hợp của hệ thống hóa tài liệu và điền dã thực tế đã góp phần làm nên giá trị lý luận và thực tiễn về rối nước dân gian tại cộng đồng. Hy vọng những nội dung trên đáp ứng nhu cầu của độc giả quan tâm.

Trân trọng giới thiệu!

Nguyễn Minh Hồng

 


Nhà xuất bản Khoa học xã hội

Các tin đã đưa ngày: