Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • left_banner_nghiencuu (1)
  • 3.1 top logo - tin tuc hoat dong khoa hoc

Đề tài cấp Bộ “Văn học đại chúng trong bối cảnh văn hóa Việt Nam đương đại” nghiệm thu đạt loại xuất sắc

25/04/2019

Sáng ngày 25/04/2019, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức nghiệm thu cấp Bộ đề tài “Văn học đại chúng trong bối cảnh văn hóa Việt Nam đương đại” do PGS.TS. Nguyễn Đăng Điệp làm chủ nhiệm, Viện Văn học là cơ quan chủ trì, đề tài đã được Hội đồng nghiệm thu đánh giá đạt loại xuất sắc.

Chủ tịch và các ủy viên phản biện của Hội đồng nghiệm thu đề tài <br> PGS.TS. Nguyễn Đăng Điệp báo cáo kết quả nghiên cứu trước Hội đồng nghiệm thu

Văn học đại chúng là loại hình sáng tác hướng tới đối tượng độc giả đại chúng, bình dân. Đây là loại hình văn học mang tính phổ cập, đậm chất giải trí, được số đông ưa thích. Với tư cách là bộ phận quan trọng của văn hóa đại chúng, văn học đại chúng là sản phẩm của thời đại tiêu dùng, vì thế, sự phát triển của nó gắn liền với khoa học công nghệ, truyền thông và công nghiệp văn hóa. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, văn học đại chúng đã và đang trở thành hiện tượng lan rộng trên khắp thế giới như Mỹ, Anh, Pháp, Nhật, Hàn Quốc, Trung Quốc,...

Ở Việt Nam, kể từ 1986 đến nay, quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế đã từng bước tạo điều kiện cho văn học đại chúng phát triển nhanh chóng. Sự phát triển của văn học đại chúng ngay từ đầu đã làm tổn thương hệ mỹ học truyền thống, nhưng nó lại nhanh chóng được giới trẻ và độc giả bình dân ưa chuộng. Cũng bởi thế, sự bùng nổ của loại hình văn học này mang đến tác động kép: vừa đáp ứng kịp thời nhu cầu, thị hiếu thẩm mỹ của số đông công chúng đương đại, vừa tạo nỗi lo âu cho văn học tinh hoa và sự phát triển hài hòa của cả nền văn học.

Những nghiên cứu về văn học đại chúng chưa được chú ý vì nhiều người vẫn coi đây là loại văn học thứ cấp. Từ điểm nhìn của văn học tinh hoa, nhiều người không đánh giá cao loại văn học này. Về một phương diện nào đó, việc phủ nhận tính đại chúng (về mặt chất lượng) của văn học là hợp lý bởi lẽ, khi dân trí đã phát triển cao và nhu cầu hưởng thụ chất lượng văn hóa tăng lên thì việc đồng nhất tính đại chúng với sự dễ dãi trong văn học chính là con đường thủ tiêu văn học nhanh nhất. Văn học, trong bản chất, phải là những suy tư sâu thẳm về cuộc sống và số phận con người. Song nhìn từ phía khác, trong xã hội hiện đại, khi con người chịu nhiều áp lực đời sống, nhu cầu tìm đến những loại hình nghệ thuật mang tính giải trí là nhu cầu thực tế. Văn học đại chúng chính là loại hình đáp ứng tốt nhu cầu này của công chúng. Và một khi lượng người đọc văn học đại chúng ngày càng tăng lên thì không có lý gì giới nghiên cứu hàn lâm lại xa lánh, bỏ quên loại hình văn học này. Bởi thế, nghiên cứu văn học đại chúng, đặt nó trong bối cảnh văn hóa xã hội hiện đại là công việc cần thiết. Hiểu được văn học đại chúng, chúng ta sẽ có cách ứng xử hợp lý với loại hình văn học này, từ đó, xác định chiến lược phát triển văn học phù hợp.

Với tính cấp thiết như vậy, đề tài “Văn học đại chúng trong bối cảnh văn hóa Việt Nam đương đại”, nhóm tác giả đã nghiên cứu đặt nó trong sự phát triển của văn hóa đại chúng và sự tương thích của nó với không gian dân chủ, sự phát triển tận độ của cái cá nhân, sự lên tiếng của cái ngoại vi trong tương quan với thiết chế văn hóa trung tâm, v.v… với mục tiêu tập trung tìm hiểu bối cảnh nảy sinh văn học đại chúng và sự phát triển của nó trong kỷ nguyên toàn cầu hóa và không gian văn hóa đương đại. Làm rõ nội hàm khái niệm văn học đại chúng, các thể loại văn học đại chúng và sự tương tác trở lại với đời sống xã hội và con người, từ đó lý giải sự tồn tại và hướng đi của loại hình văn học này ở Việt Nam, đề xuất những giải pháp quản lý, định hướng sự phát triển văn học đại chúng trong tổng thể văn học Việt Nam đương đại. Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung nghiên cứu chính của đề tài được thể hiện ở bốn chương như sau:

Chương 1: Sự hình thành và phát triển văn học đại chúng ở Việt Nam. Nhấn mạnh đến văn học đại chúng ở các phương diện sau: 1- tính chất phổ thông, đại chúng, dễ hiểu, có nhiều người đọc; 2- thỏa mãn nhu cầu của người đọc có nhu cầu thưởng thức văn học trong điều kiện có thời gian rỗi và tiền bạc; 3 - được sự hỗ trợ của công nghệ truyền thông xuất bản – hướng đến chức năng giải trí. Mối quan hệ giữa văn học đặc tuyển và văn học đại chúng; v.v...

Chương 2: Các điều kiện hình thành văn học đại chúng và sự ra đời của văn học mạng ở Việt Nam. Công cuộc đổi mới đất nước, quá trình đô thị hóa và xác lập thể chế kinh tế thị trường từ giữa thập niên 80 của thế kỷ XX đã trở thành những tiền đề quan trọng cho đổi mới nhận thức và tư duy, trong đó có nhận thức và tư duy nghệ thuật; Toàn cầu hóa, với sức mạnh không thể nghịch đảo của nó đã phá vỡ những biên giới truyền thống để tạo nên ngôi làng toàn cầu; Cách mạng khoa học công nghệ và sự xuất hiện của máy tính, internet đã làm thế giới có những thay đổi mang tính bước ngoặt; v.v…

Chương 3: Thể loại và sự tương tác, chuyển thể của văn học đại chúng. Trong chương này, nhóm thực hiện đã trình bày các thể loại tiêu biểu; Phân tích sâu sự giao thoa thể loại và chuyển thể; Sự dung hòa giữa văn học tinh hoa và văn học đại chúng; v.v...

Chương 4: Hiệu ứng xã hội và giải pháp phát triển văn học đại chúng. Trong chương này, nhóm thực hiện đã trình bày sức hấp dẫn của văn học đại chúng và nguyên nhân của nó. Mặc dù văn học đại chúng là sự đơn giản hóa những thành tựu của văn học tinh hoa nhưng nó cũng là nơi tiếp tục lưu giữ và phát triển những thành tựu đó trong một hình thức mới. Với kỹ thuật viết đơn giản, công thức sáo mòn (kiểu nhân vật anh hùng, nội dung lãng mạn,...) văn học đại chúng vẫn có sức hấp dẫn đối với đông đảo người đọc ở tính đơn giản dễ hiểu, ngôn ngữ đậm hơi thở đương đại và sự gần gũi với ước mơ, khát vọng của họ bên cạnh khả năng kích thích sự ham hiểu biết, trí tưởng tượng của họ về cuộc sống xung quanh.

Để phát triển văn học đại chúng một cách lành mạnh, nhóm tác giả cũng khuyến nghị cần phải có những nghiên cứu kỹ lưỡng hơn nữa về loại hình văn học nghệ thuật này, từ đó có ứng xử hợp lý với sự hiện diện của nó trên thị trường văn học. Đồng thời, đề xuất một số giải pháp quan trọng để phát triển văn học đại chúng một cách đúng đắn: Thứ nhất, phải nhận thấy sự phát triển của văn học đại chúng là một thực tế khách quan, có cơ sở lịch sử, văn hóa, xã hội cụ thể. Nhìn vào lịch sử, bao giờ cũng có hai bộ phận song song tồn tại: văn hóa bác học (tinh hoa) và văn học bình dân (đại chúng). Thứ hai, hãy cứ giả sử toàn bộ nền văn học chỉ còn lại văn học đại chúng thì chắc chắn văn học sẽ thiếu cân bằng trầm trọng. Thậm chí, đó là biểu hiện sự suy vong của văn học. Để hạn chế sự bành trướng và quyền lực của văn học đại chúng, cần đến một chiến lược kép: vừa định hướng thẩm mĩ đúng đắn cho người đọc, vừa chú trọng phát triển văn học tinh hoa. Thứ ba, để phát triển văn học, có thể tìm đến một giải pháp mà nhiều nhà văn tài năng đã lựa chọn, đó là dung hợp văn học tinh hoa và văn học đại chúng.

Văn học đại chúng, về bản chất, là loại hình văn học tồn tại ngoại biên. Nó hoàn toàn vận hành khác với văn học chính thống. Văn học đại chúng phát triển mạnh mẽ vì nó hoàn toàn có khả năng đáp ứng nhu cầu, thị hiếu của số đông người đọc trong xã hội hiện đại. Tuy nhiên, sự hiện diện và bành trướng của văn học đại chúng đang tạo nên những cơn sốt trên thị trường văn học, lấn át văn học tinh hoa, gây nhiều lo lắng cho người đọc kỳ vọng vào sức mạnh của loại văn chương đích thực. Đây là một thực tế đòi hỏi cần có những nghiên cứu sâu kỹ và những điều tra xã hội học nghiêm túc để nắm bắt được sự chuyển động của văn học đương đại một cách chính xác.

Quang cảnh buổi lễ bảo vệ

Đề tài được Hội đồng nghiệm thu xếp loại xuất sắc và đánh giá cao về mặt lý luận, thực tiễn. Qua đó có thể làm tài liệu tham khảo, cung cấp thêm luận cứ khoa học cho các nhà quản lý, hoạch định chính sách và các nhà nghiên cứu có thêm cơ sở lý luận cần thiết góp phần vào việc hoàn thiện các định hướng chính sách phát huy giá trị văn hóa của dân tộc. Dự kiến đề tài sẽ được in thành sách và ra mắt bạn đọc trong thời gian tới./.

 

PV.

 

Các tin đã đưa ngày: