Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam
  • Thư viện điện tử và kho tin
  • Đề tài nghiên cứu cấp bộ
  • Đề tài nghiên cứu cấp nhà nước
  • Tham khảo tạp chí
  • Sách toàn văn
  • Thư điện tử
  • Chính phủ
  • left_banner_nghiencuu (1)
  • 3.1 top logo - tin tuc hoat dong khoa hoc

Nghiệm thu đề tài cấp Bộ “Văn học trào phúng Việt Nam (Từ thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XX)” đạt loại xuất sắc

26/04/2019

Sáng ngày 26/04/2019, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam tổ chức nghiệm thu cấp Bộ đề tài “Văn học trào phúng Việt Nam (Từ thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XX)” do PGS.TS. Vũ Thanh làm chủ nhiệm, Viện Văn học là cơ quan chủ trì, đề tài đã được Hội đồng nghiệm thu đánh giá đạt loại xuất sắc.

Chủ tịch và các ủy viên phản biện của Hội đồng nghiệm thu đề tài <br> PGS.TS. Vũ Thanh, chủ nhiệm đề tài, báo cáo kết quả nghiên cứu trước Hội đồng nghiệm thu

Văn học trào phúng Việt Nam (từ thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XX) là một bộ phận quan trọng, độc đáo của văn học dân tộc nhưng lâu nay vẫn được các nhà khoa học xem xét, nghiên cứu một cách cục bộ, thành từng phần tách biệt (đặc biệt là sự cách biệt, độc lập, ít có mối liên hệ giữa trào phúng trung đại và hiện đại) mà chưa có công trình nào nhìn bộ phận văn học này như một tiến trình, một hệ thống, có sự liên hệ, kế tiếp nhau trong toàn bộ tiến trình của văn học dân tộc. Điều đó khiến cho văn học trào phúng Việt Nam chưa được nhìn nhận, đánh giá một cách khoa học. Vị trí, vai trò của nó chưa được xem xét đúng mức, có lúc bị coi như một thứ văn chương thứ cấp, loại hai bên cạnh các bộ phận văn học khác.

Từ những thành tựu của các lý thuyết và phương pháp văn học hiện đại (như lý thuyết loại hình học, diễn ngôn văn học, phương pháp hệ thống, nghiên cứu văn học dưới góc độ văn hóa…) nhu cầu đi sâu tìm hiểu từng giai đoạn, tác giả, tác phẩm trong một tổng thể có mối liên quan mật thiết với nhau, từ đó chỉ ra những vấn đề mang tính khoa học của sự phát triển văn học, cho thấy rõ vai trò và những thành tựu nghệ thuật mà văn học trào phúng đã đóng góp cho sự phát triển của văn học dân tộc.

Với tính cấp thiết như vậy, đề tài “Văn học trào phúng Việt Nam (Từ thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XX)”, nhóm tác giả đã nghiên cứu văn học trào phúng như một đối tượng khoa học, một bộ phận quan trọng, hợp quy luật phát triển trong tiến trình của lịch sử văn học Việt Nam từ trung đại đến hiện đại. Bù đắp những thiếu hụt, những nghiên cứu còn mang tính cục bộ, đem lại một cách nhìn nhận mới mang tính hệ thống dưới góc độ của lý thuyết diễn ngôn văn học, kết hợp với loại hình học và nghiên cứu văn học dưới góc độ văn hóa. Ngoài phần mở đầu và kết luận, nội dung nghiên cứu chính của đề tài được thể hiện ở ba chương như sau:

Chương 1: Một số vấn đề lý thuyết về văn học trào phúng, các cách đọc văn học trào phúng trong nghiên cứu văn học ở Việt Nam. Đã thống nhất quan niệm về Văn học trào phúng; Các cách đọc văn học trào phúng trong nghiên cứu văn học ở Việt Nam. Với cách đọc văn hóa học, không phải là một hướng nghiên cứu khác biệt rạch ròi với các hướng nghiên cứu khác, tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa khá gần gũi với xã hội học, dân tộc học, nhân học, lý thuyết liên văn bản… khi đòi hỏi nhà nghiên cứu vận dụng tổng hợp tri thức thuộc nhiều lĩnh vực như nghệ thuật, chính trị, lịch sử, tôn giáo, dân tộc học, nhân học… để giải mã tác phẩm. Tuy nhiên, phương pháp này cũng có những đặc trưng riêng biệt khi ưu tiên cho việc phục nguyên không gian văn hóa trong đó tác phẩm văn học đã ra đời. Khi được áp dụng để tìm hiểu văn học trào phúng, phương pháp văn hóa học đã đem đến cái nhìn toàn diện và thấu đáo hơn về các hiện tượng văn học, tránh được những hạn chế của các hướng tiếp cận chú trọng thái quá đến nội dung phản ánh hay phương diện hình thức của tác phẩm; v.v…

Chương 2: Văn học trào phúng trung đại Việt Nam. Thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX còn được đánh dấu bởi sự hồi sinh và phát triển của nền văn hóa dân gian bản địa, của những giá trị phồn thực trong văn hóa dân tộc sau một thời gian dài bị văn hóa Nho giáo lấn át nay đã có dịp trỗi dậy mạnh mẽ. Xu hướng dân chủ là một xu trào mạnh mẽ trong đời sống xã hội và văn hóa giai đoạn thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX sẽ được thể hiện một cách sâu sắc trong các sáng tác văn học, trong đó có văn học trào phúng. Tồn tại theo cách thức của văn học dân gian: “giấu tên”, “khuyết danh” không biết tác giả thực sự là ai, ai là người đầu tiên phát ngôn; truyền miệng, truyền tụng không văn bản, không để lại “dấu vết”, đánh lạc hướng… là những phương thức tồn tại của văn học trào phúng giai đoạn này. Văn học trào phúng đã góp phần đem lại cho văn học và xã hội một không khí dân chủ, cởi mở, tự do hơn trong tư tưởng, bằng cách lật nhào nhiều thần tượng trong quá khứ, những cái mới kệch cỡm. Sự xuất hiện của văn học trào phúng giai đoạn này cho thấy người sáng tác đã bắt đầu quan tâm đến đối tượng thưởng thức văn học. Mối quan hệ nhà văn - tác phẩm - bạn đọc vốn dĩ khá lỏng lẻo trong xã hội truyền thống từ đây trở nên mật thiết hơn khi người viết từng bước có ý thức hướng đến những đối tượng là mối quan tâm chung của nhiều tầng lớp nhân dân, đồng thời, công chúng không chỉ tiếp nhận, truyền bá mà còn góp phần vào quá trình sáng tạo tác phẩm. Sự nở rộ của những tác phẩm trào phúng ở thế kỷ XVIII – XIX đã báo hiệu sự biến chuyển trên nhiều phương diện của văn học Nho giáo và tạo tiền đề cho văn học Việt Nam hiện đại.

Chương 3: Văn học trào phúng Việt Nam giai đoạn nửa đầu thế kỷ XX.  Đây là giai đoạn xã hội Việt Nam bước vào giai đoạn quyết liệt của quá trình giao thời, quá trình thay đổi hệ hình văn học, từ trung đại sang hiện đại. Quá trình này đã được bắt đầu từ những năm cuối thế kỷ XIX. Những ảnh hưởng sâu sắc của văn học trào phúng truyền thống cộng với những ảnh hưởng từ sức hấp dẫn của triết học, tư tưởng, quan niệm nghệ thuật, phương thức sáng tác, kiểu tư duy… từ phương Tây, mà trực tiếp nhất là từ văn hóa, văn học Pháp  đã góp phần tạo nên những nhà trào phúng hiện đại Việt Nam, tạo nên một chất lượng nghệ thuật mới.

Văn học trào phúng đã góp phần quan trọng thúc đẩy sự phát triển của văn học dân tộc theo hướng phản ánh hiện thực xã hội, góp phần xóa bỏ cách tư duy cũ, hiện đại hóa văn học, xây dựng các biểu tượng nghệ thuật mới, tạo sự tiếp nối giữa văn học truyền thống, trung đại, dân gian với hiện đại.

Từ cách tiếp cận về thể loại, nhóm thực hiện đề tài đã sử dụng các khung lý thuyết như lý thuyết diễn ngôn, lý thuyết thể loại, lý thuyết loại hình học văn học, cách tiếp cận từ góc nhìn văn hóa để nhìn sợi dây văn học trào phúng nối dài từ dân gian, trung đại, tới thời kỳ hiện đại. Công trình đã tập trung nghiên cứu văn học trào phúng Việt Nam một cách có hệ thống, từ khi bộ phận văn học này có được những thành tựu quan trọng đến khi phát triển đến đỉnh cao, trải từ văn học trung đại sang văn học hiện đại. Đây là công trình hoàn chỉnh đầu tiên đi theo hướng nghiên cứu này.

Công trình cũng đã đi sâu tìm hiểu đặc trưng riêng biệt của văn học trào phúng thông qua việc nghiên cứu kiểu tư duy và loại hình tác giả, phương thức sáng tác trào phúng. Đó rõ ràng là một lối tư duy, một phương thức sáng tác và một loại hình tác giả chứa đựng nhiều điểm khác với lối tư duy, phương thức sáng tác và loại hình tác giả của văn học truyền thống. Đi sâu nghiên cứu từng giai đoạn phát triển và các tác phẩm tiêu biểu, đem lại cho người đọc một bức tranh tương đối toàn diện về quá trình nảy sinh, phát triển của văn học trào phúng trong dòng chảy của văn học dân tộc.

Ngoài việc giải quyết những vấn đề văn học sử cụ thể, công trình còn hướng tới việc luận giải những vấn đề mang tính lý luận như thống nhất quan niệm về khái niệm văn học trào phúng, vấn đề loại hình tác giả, tác phẩm, thể loại của văn học trào phúng, vấn đề quan hệ giữa văn học trào phúng và các dòng văn học dân tộc khác, v.v...

Quang cảnh buổi lễ bảo vệ đề tài

Đề tài được Hội đồng nghiệm thu xếp loại xuất sắc và đánh giá cao về mặt lý luận, thực tiễn. Đề tài đề xuất những góc nhìn mới về các tác phẩm văn chương trào phúng trong việc nghiên cứu, coi văn học thể loại này như một bộ phận của diễn ngôn văn hóa. Việc dạy học trong chương trình giáo dục phổ thông và đại học từ các điểm nhìn lý thuyết mới này cũng đưa đến các cách tiếp cận mới với đối tượng nghiên cứu khi đặt thể loại trong dòng chảy liên tục và nhìn nhận được các giá trị tư tưởng trong nhận định và phê phán xã hội của các tác phẩm văn chương với đời sống đương đại ngày hôm nay. Điều đó giúp cho người nghiên cứu và bạn đọc nhìn thấy rõ hơn vị trí, vai trò, ý nghĩa của văn học trào phúng trong xã hội, trong giáo dục và trong sự phát triển của văn học dân tộc. Dự kiến đề tài sẽ được in thành sách và ra mắt bạn đọc trong thời gian tới./.

PV.

 

 

 

 

 

 

Các tin đã đưa ngày: