Hộ kinh doanh đã tồn tại khá lâu ở Việt Nam và đóng một vai trò quan trọng trong nền kinh tế. Khu vực hộ kinh doanh ước tính tạo ra tối thiểu 16% giá trị gia tăng cho nền kinh tế, tính trung bình giai đoạn 2015-2019, kinh tế cá thể đóng góp 30%. Hộ kinh doanh cũng là nơi giải quyết công ăn việc làm, tạo thu nhập cho hàng triệu lao động. Tuy nhiên, ở một khía cạnh khác, địa vị pháp lý của hộ kinh doanh chưa thật sự rõ ràng, trong đó có việc hơn 5,2 triệu hộ kinh doanh, gấp hơn 6 lần số lượng 811.538 doanh nghiệp nhưng chưa được điều chỉnh trong một văn bản luật riêng. Cùng với đó, nhiều vấn đề về hộ kinh doanh phát sinh trên thực tế.
Thành phố Hồ Chí Minh có quy mô kinh tế lớn nhất nước, trong đó hộ kinh doanh ở thành phố Hồ Chí Minh không chỉ mang những đặc trưng riêng, đóng góp quan trọng cho tăng trưởng của thành phố, mà nó còn có thể đại diện cho khu vực hộ kinh doanh của cả nước. Do đó, trong thời gian tới việc phát triển hộ kinh doanh, “chính thức hóa” hộ kinh doanh sẽ theo hướng nào để phù hợp với xu hướng hội nhập, đồng thời tạo điều kiện phát huy hiệu quả kinh tế - xã hội và hiệu quả quản lý đối với khu vực kinh tế này sẽ được làm sáng tỏ trong cuốn sách ““Chính thức hóa” hộ kinh doanh ở thành phố Hồ Chí Minh hiện nay” do TS. Hoàng Thị Thu Huyền làm chủ biên. Cuốn sách do Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất bản năm 2024 dựa trên kết quả nghiên cứu khoa học cấp Bộ của viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam “Hộ kinh doanh ở thành phố Hồ Chí minh trong định hướng “chính thức hóa” hiện nay do Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ là cơ quan chủ trì, TS. Hoàng Thị Thu Hiền làm chủ nhiệm.
Nội dung chính của cuốn sách được kết cấu thành 3 chương:
Chương 1. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Chương 2. Chính thức hóa hộ kinh doanh và những vấn đề đặt ra
Chương 3. Khuyến nghị chính sách
Nhóm tác giả đã sử dụng kết hợp hai phương pháp nghiên cứu định lượng và định tính, đồng thời tiếp cận theo hướng liên ngành để có thể giải quyết được vấn đề đặt ra. Từ các khoảng trống nghiên cứu được xác định, nhóm tác giả đã chọn cách tiếp cận lý thuyết khu vực phi chính thức, lý thuyết kinh tế hoc hành vi và tiếp cận chính sách…làm sáng tỏ vấn đề “chính thức hóa” hộ kinh doanh, giải quyết tốt nhất các mục tiêu nghiên cứu đã đặt ra. Đặc biệt, kết quả nghiên cứu cho thấy những vấn đề nổi bật sau: (i) Địa vị phát lý được pháp luật quy định đối với hộ kinh doanh chưa thật sự rõ ràng và đầy đủ; (ii) Thực trạng hoạt động của hộ kinh doanh cho thấy có sự linh hoạt mềm dẻo nhưng về cơ bản nội lực hộ kinh doanh vẫn còn yếu; (iii) “Chính thức hóa” hộ kinh doanh bằng con đường chuyển đổi hộ kinh doanh thành doanh nghiệp đã không đáp ứng được kỳ vọng ban đầu, còn nhiều hạn chế do cả nguyên nhân khách quan và chủ quan; (iv)Chưa có sự thống nhất về chính sách đối với hộ kinh doanh và “chính thức hóa” trong quản lý giữa hình thức hộ kinh doanh và doanh nghiệp siêu nhỏ, doanh nghiệp tư nhân, những quy định có tính chất bắt buộc để chính thức hoạt động của hộ kinh doanh và chuyển đổi hộ kinh doanh thành doanh nghiệp có hiệu lực thực thi chưa cao…
Từ các kết quả đã đạt được, nhóm nghiên cứu đã phân tích bối cảnh mới đối với hộ kinh doanh và “chính thức hóa” hộ kinh doanh, qua đó thấy được sự cần thiết phải có những điều chỉnh phù hợp và thích nghi.
Dựa trên quan điểm phát triển khu vực kinh tế tư nhân của Việt Nam và quan điểm của nhóm tác giả nghiên cứu đã đưa ra các khuyến nghị chính sách đối với hộ kinh doanh và “chính thức hóa” theo đó, chính sách cơ bản cần tập trung vào ba nội dung:
Thứ nhất, chính sách “chính thức hóa” không chỉ là thúc đẩy chuyển đổi hộ kinh doanh thành doanh nghiệp mà phải song song với tăng cường tính chính thức của hộ kinh doanh ở tất cả cá quy mô và hình thức.
Thứ hai, phải có sự tiếp tục và đẩy mạnh hơn nữa việc xây dựng chính sách theo tiếp cận kinh tế học hành vi
Thứ ba, cần thay đổi căn bản về tiếp cận hộ kinh doanh, là hình thức kinh doanh một chủ gần giống như doanh nghiệp tư nhân, có thể đưa hai đối tượng này vào trong một luật riêng trong tương lai để đảm bảo sự công bằng trong phát triển và hiệu quả trng chính sách “chính thức hóa” hộ kinh doanh.
Trên tinh thần của quan điểm khuyến nghị chính sách, cũng như những thực tiễn hộ kinh doanh và doanh nghiệp chuyển đổi từ hộ kinh doanh được nghiên cứu tại chính địa bàn thành phố Hồ Chí Minh, các giải pháp được nhóm tác giả đề xuất cho Thành phố như sau: Tiếp tục một số giải pháp đang làm (rà soát cập nhật thông tin hộ kinh doanh trên ứng dụng TMS, quản lý hộ kinh doanh trên bản đồ số,…), các giải pháp mới như việc hỗ trợ công nghệ thông tin cho hộ kinh doanh, quản lý ghi chép thu chi trên app điện tử, thực hiện kiểm tra thuế định kỳ hàng năm đối với khu vực hộ kinh doanh quy mô lớn, giải pháp về nguồn nhân lực quản lý và tài chính, giải pháp xây dựng đề án đánh giá lại việc chuyển đổi hộ kinh doanh và việc thực hiện tiếp theo…
Cuốn sách là công trình nghiên cứu công phu và tâm huyết của nhóm thực hiện nghiên cứu. Với những nội dung được làm sáng tỏ, hy vọng đây là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích dành cho các nhà nghiên cứu liên quan đến khu vực kinh tế phi chính thức, kinh tế tư nhân, hộ kinh doanh, chuyển đổi và chính thức hóa khu vực kinh tế phi chính thức, đặc biệt nó còn có ý nghĩa nhất định đối với các nhà làm hoạch định chính sách tại thành phố Hồ Chí Minh và những tỉnh có điều kiện tương tự Thành phố này.
Xin trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!
Nguyễn Minh Hồng