Cuốn sách này là kết quả thực hiện đề tài cấp Bộ của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam được triển khai bởi các nhà nghiên cứu của Viện nghiên cứu Tôn giáo với  mục tiêu làm rõ hiện trạng thờ thần Thành hoàng ở địa phương này, xác định những giá trị và chức năng của loại hình tín ngưỡng này, làm rõ các phiên diện của sự đổi mới, đặt sự phân tích tình hình trong các mối liên hệ với bối cảnh hồi sinh tôn giáo và văn hoá truyền thống, các quá trình hiện đại hoá và đặc biệt là đô thị hoá nhằm nhìn ra những vấn đề mới, lấy đó làm cơ sở cho những khuyến nghị thực tiễn về mặt chính sách. Cuốn sách được Nhà Xuất bản Khoa học xã hội phát hành vào tháng 7/2024.

Về phạm vi thời gian, nghiên cứu này tập trung vào tín ngưỡng Thành hoàng ở Kiến Thuỵ, Hải phòng từ sau Đổi mới đến nay. Đây là thời điểm Đảng và Nhà nước Việt Nam có những chủ trương, chính sách lớn về chính trị, kinh tế, văn hoá, tôn giáo, tín ngưỡng vốn có ảnh hưởng lớn đề đời sống tôn giáo, tín ngưỡng ở các địa phương trên cả nước. Việc đổi mới chính sách về văn hoá và tôn giáo kể từ những năm 1990 trở đi, đặc biệt với Nghị quyết Trung ương V (khoá VIII) của Đảng về xây dựng và phát triển văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc (1998); Luật Di sản văn hoá (năm 2001); Nghị quyết số 25-NQ/TW(khoá IX) ngày 12/03/2003 về Công tác tôn giáo; Pháp lệnh tín ngưỡng, tôn giáo (2004)…đã tạo điều kiện cho phong trào phục hồi tôn giáo, tín ngưỡng mà trong đó tín ngưỡng Thành hoàng có thể nó là nằm ở tâm điểm.

Về phạm vi không gian, nghiên cứu này khảo sát ở huyện Kiến Thuỵ, ở 3 thôn: Đại Trà (xã Đông Phương), Hoà Liễu (xã Thuận Thiên) và Kim Sơn (xã Tân Trào), tập trung phân tích làm rõ các phương diện: niềm tin, đối tượng thờ cúng, cộng đồng thờ cúng, thực hành nghi lễ, tổ chức lễ hội, cơ sở thờ cúng và xu hướng biến đổi của tín ngưỡng Thành hoàng ở 3 địa phương đã chọn.

Về cấu trúc: ngoài phần mở đầu và kết luận, phụ lục, cuốn sách được cấu phần thành 4 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và các cách tiếp cận đối với nghiên cứu tín ngưỡng Thành hoàng. Trình bày những vấn đề chính về cơ sở lý luận để tiếp cận và nghiên cứu

Chương 2: Tín ngưỡng Thành hoàng ở Hải Phòng những phương diện truyền thống. Trình bày bức tranh tổng quan về tín ngưỡng Thành hoàng nói chung

Chương 3: Thực trạng và xu hướng biến đổi của tín ngưỡng Thành hoàng ở huyện Kiến Thuiỵ hiện nay. Đi sâu phân tích thực tiễn tín ngưỡng Thành hoàng ở huyện Kiến Thuỵ (3 thôn đã chọn)

Chương 4: Một số vấn đề đặt ra và hàm ý chính sách đối với tín ngưỡng Thành hoàng ở huyện Kiến Thuỵ, thành phố Hải Phòng hiện nay. Khái quát những vấn đề đang đặt ra trong thực tiễn đời sống tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở các địa phương này. Đồng thời nêu ra một số khuyến nghị về chính sách. Phần phụ lục ngoài việc cung cấp những hình ảnh thực tế, còn chia sẻ phần phiên âm, dịch nghĩa một số tư liệu Hán Nôm, đặc biệt là các sắc phong hiện còn lưu trữ ở Đình Đại Trà.

Thông quá các nội dung nghiên cứu, nhóm tác giả nhận định tín ngưỡng Thành hoàng có vị trí quan trọng trong bức tranh đa sắc màu cảu đời sống tôn giáo dân gian tại vùng đất cận duyện hải Kiến Thuỵ vốn đang trên lộ trình đô thị hoá. Tín ngưỡng này hiện đang vận động và chịu tác động của những xu thế mà tại đó trong quá trình tái thiêng hoá và thế tục hoá ta đều có thể thấy có sự tham gia và thể hiện vai trò (dù ở nhiều mức độ khác nhau) của cả nhân tố chính quyền và cả người dân địa phương

Quá trình tái thiêng hoá có thể khôi phục lại và nâng cao thêm tính thiêng cho thần và nơi thần ngự trị nhưng khi trở lên thái quá nó lại dễ đẩy tín ngưỡng theo những niềm tin tầm thường, nhấn mạnh sự cầu xin vì lợi ích trần tục. Quá trình thế tục hoá nếu dấn thân quá sâu (chẳng hạn như kịch bản hoá hay sân khấu hoá lễ hội) sẽ khuôn đúc tín ngưỡng Thành hoàng thành 1 công cụ để thực hiện hoá những mục tiêu và chức năng thế tục dẫn đến các hệ luỵ không mong đợi như: gia tăng tính phàm tục, giảm tính thiêng. Đây là điểm các địa phương cần phải tháo gỡ khi muốn bảo tồn văn hoá truyền thống và vừa phải ưu tiên cho phát triển kinh tế.

Nhóm tác giả cho rằng để có thể bảo vệ tốt hơn các di sản của tín ngưỡng Thành hoàng, điểm chính yếu là Nhà nước và chính quyền địa phương cần có cách tiếp cận nhất quán, cần đặt cộng đồng cư dân vào vai trò chủ thể và là trung tâm trong thực hành bảo tồn, phát huy những di sản của tín ngưỡng này theo hướng tạo ra những lợi ích thiết thực cho chính đời sống tinh thần và vật chất của toàn thể cộng đồng cư dân địa phương.

Có thể khẳng định cuốn sách là công trình nghiên cứu công phu nghiêm túc được tác giả tham khảo, phân tích và tổng hợp dựa các nguồn tư liệu uy tín. Với những nội dung được phân tích sắc sảo, hy vọng cuốn sách sẽ cung cấp nguồn thông tin tham khảo bổ ích cho độc giả, những người quan tâm tới vấn đề này.

Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc./.

Phạm Vĩnh Hà