Dữ liệu số: Tài nguyên chiến lược mới của khảo cổ học

Nghị quyết 57-NQ/TW chỉ rõ: Dữ liệu là tài nguyên chiến lược mới , đóng vai trò quyết định trong việc xây dựng năng lực đổi mới sáng tạo quốc gia. Đối với một cơ quan nghiên cứu chuyên sâu, một đơn vị không thể bứt phá nếu nguồn tài nguyên tri thức vẫn phân tán, biệt lập và thiếu tính liên thông.

Khảo cổ học là ngành khoa học mang tính đặc thù cao nhưng sở hữu sức lan tỏa học thuật sâu rộng. Các phát hiện khảo cổ không chỉ định vị diện mạo lịch sử - văn hóa dân tộc, mà còn là đầu vào trực tiếp cho nhiều ngành khoa học tự nhiên và nhân văn như địa chất - địa mạo, cổ môi trường, nhân học, dân tộc học và sử học.

Việc số hóa dữ liệu khảo cổ học mở ra một phương thức quản trị và nghiên cứu hoàn toàn mới: cấu trúc hóa và làm giàu lại toàn bộ nguồn tài nguyên thông tin được tích lũy qua nhiều thế hệ; thiết lập năng lực tra cứu, phân tích đa chiều; tối ưu hóa hiệu năng điều hành và bảo đảm an ninh dữ liệu quốc gia.

Chạy đua với thời gian để bảo tồn nguồn tri thức không thể tái tạo

Khảo cổ học là ngành khoa học mang tính thực nghiệm lịch sử sâu sắc. Giá trị cốt lõi của ngành gắn liền với các tư liệu độc bản và bằng chứng vật chất một khi đã mất đi thì không thể tái tạo.

Trải qua hơn 60 năm hình thành và phát triển, Viện Khảo cổ học đang lưu giữ trong mình một kho tàng di sản khoa học đồ sộ - kết quả của hàng ngàn cuộc khai quật lớn nhỏ trên phạm vi cả nước. Kho tư liệu này bao gồm:

· Hàng trăm nghìn hiện vật khảo cổ học qua các thời kỳ lịch sử;

· Hàng vạn bản vẽ kỹ thuật hiện trường, bản vẽ mặt bằng và trắc đạc địa tầng;

· Hệ thống phim âm bản, ảnh chụp tư liệu và phim tài liệu qua các giai đoạn thám sát, khai quật.

Khối tư liệu khổng lồ này phần lớn vẫn tồn tại dưới dạng bản giấy, bản vẽ tay và phim nhựa. Dưới tác động khắc nghiệt của thời gian, nhiệt độ và độ ẩm, nguy cơ xuống cấp, hư hỏng vật lý là rất lớn. Nếu không khẩn trương kiểm kê, phân loại, số hóa và chuẩn hóa siêu dữ liệu (metadata), nguy cơ đứt gãy ký ức học thuật và thất thoát tài sản tri thức của dân tộc là hiện hữu. Số hóa di sản khảo cổ học vì thế không chỉ là nhiệm vụ kỹ thuật, mà là trách nhiệm lịch sử đối với tiền nhân và thế hệ mai sau.

Ba trụ cột hành động đồng bộ và toàn diện

Bám sát mục tiêu hiện đại hóa hạ tầng tri thức, Viện Khảo cổ học triển khai công tác chuyển đổi số theo 3 trụ cột gắn kết hữu cơ:

1. Số hóa tư liệu khảo cổ và hồ sơ nghiên cứu chuyên sâu: Chuẩn hóa quy trình số hóa bản vẽ kỹ thuật theo tỷ lệ, tọa độ, thông số trắc đạc và hệ màu nghiêm ngặt; thiết lập hệ thống siêu dữ liệu (metadata) đa tầng cho hình ảnh, phim tư liệu và hồ sơ di vật; tích hợp Hệ thống thông tin địa lý (GIS) phục vụ nghiên cứu liên ngành và quản lý di tích trên không gian số.

2. Số hóa tài nguyên thư viện và thông tin khoa học: Chuyển đổi số toàn bộ hệ thống báo cáo khai quật nội bộ, tạp chí chuyên ngành, thư tịch cổ và bản đồ khảo cổ; mở rộng khả năng khai thác từ xa, tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước tiếp cận tư liệu gốc.

3. Hiện đại hóa công tác quản lý khoa học: Ứng dụng triệt để nền tảng điều hành điện tử, số hóa quy trình theo dõi tiến độ đề tài, quản lý hợp đồng nghiên cứu và tổ chức nghiệm thu, từng bước chuyển đổi mô hình quản trị sang phương thức vận hành dựa trên dữ liệu số.

Chiến dịch cao điểm 100 ngày: Đo lường bằng kết quả thực chất

Cụ thể hóa yêu cầu “nâng cao năng lực thực thi” của Nghị quyết 57-NQ/TW, đợt thi đua cao điểm 100 ngày của Viện Khảo cổ học được vận hành theo phương châm xuyên suốt:

“Rõ người – Rõ việc – Rõ trách nhiệm – Rõ thẩm quyền – Rõ thời gian – Rõ kết quả”

Kiên quyết đẩy lùi bệnh hình thức, chiến dịch đặt mục tiêu định lượng cụ thể bằng các gói dữ liệu đạt tiêu chuẩn “Đúng - Đủ - Sạch - Sống” :

· Rà soát, kiểm kê 100% hồ sơ: Tất cả các phòng nghiên cứu chuyên môn và bộ phận chức năng hoàn thành thống kê hiện trạng, lập danh mục các bộ sưu tập tư liệu cần ưu tiên xử lý cấp bách.

· Thống nhất khung chuẩn kỹ thuật: Quy chuẩn đồng bộ về độ phân giải ảnh quét, định dạng lưu trữ, quy cách đặt tên tệp, cấu trúc thư mục và bảng đặc tả siêu dữ liệu.

· Xử lý trọng tâm, dứt điểm: Tập trung nguồn lực xử lý dứt điểm các bộ sưu tập bản vẽ khảo cổ quý hiếm, hồ sơ khai quật có niên đại nhiều thập kỷ; đồng thời hoàn thiện hệ thống dữ liệu nhân sự và hồ sơ đảng vụ trên nền tảng số.

· Bảo đảm an toàn, an ninh thông tin: Thiết lập hệ thống phân quyền truy cập, mã hóa dữ liệu và sao lưu dự phòng (backup) đa tầng, gắn chặt công tác số hóa với bảo vệ bí mật nhà nước và an toàn an ninh mạng.

Bước chuyển mình của khảo cổ học Việt Nam trong kỷ nguyên mới

Chiến dịch cao điểm 100 ngày không phải là đích đến cuối cùng, mà là xung lực nền tảng mở ra bước ngoặt: chuyển từ phương thức “lưu trữ thủ công, tra cứu thụ động” sang “quản trị thông minh và khai thác dữ liệu chủ động” .

Hệ thống cơ sở dữ liệu số chuẩn hóa sẽ tạo bệ phóng vững chắc để Viện Khảo cổ học làm chủ các công nghệ tiên tiến của Cách mạng công nghiệp 4.0, bao gồm: công nghệ quét 3D laser (LiDAR), xử lý ảnh quang trắc (Photogrammetry), tái hiện không gian khai quật bằng thực tế ảo/thực tế tăng cường (VR/AR), cùng ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong giám định, phân loại mảnh vỡ gốm sứ, xương răng và phục dựng cổ nhân học.

Biến quyết tâm chính trị từ Nghị quyết số 57-NQ/TW thành hành động cụ thể, Viện Khảo cổ học đang từng bước xây dựng hạ tầng tri thức số vững chắc, khẳng định năng lực tự chủ khoa học và bảo tồn nguyên vẹn những giá trị di sản ngàn năm của dân tộc trong kỷ nguyên vươn mình của đất nước.