Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam - tên giao dịch quốc tế là Vietnam Academy of Social Sciences - có tiền thân từ Ban Nghiên cứu Lịch sử, Địa lý, Văn học (gọi tắt là Ban nghiên cứu Sử - Địa - Văn) được thành lập trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, tại Quyết định số 34 QN/TW ngày 02 tháng 12 năm 1953 của Trung ương Đảng Lao động Việt Nam (nay là Đảng Cộng sản Việt Nam).

Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam là đơn vị sự nghiệp của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp và thường xuyên của Bộ Chính trị, Ban Bí thư; thực hiện chức năng nghiên cứu cơ bản trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn nhằm cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định, hoàn thiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; nghiên cứu, tư vấn, tham gia đánh giá việc thực hiện các chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về xã hội và nhân văn theo chỉ đạo của Bộ Chính trị, Ban Bí thư; thực hiện hợp tác quốc tế và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn theo quy định của pháp luật

Trải qua hơn 70 năm xây dựng và phát triển, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã được nhiều thành tích xuất sắc, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; đã được Đảng và Nhà nước ghi nhận, trao tặng nhiều danh hiệu thi đua, hình thức khen thưởng cao quý, như: Huân chương Sao vàng (2008), Huân chương Hồ Chí Minh (1996), Huân chương Độc lập hạng Ba (1993), Cờ thi đua của Chính phủ (2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2017), v.v…

Trong cơ cấu tổ chức của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam có 4 đơn vị chức năng, 18 đơn vị nghiên cứu và 4 đơn vị sự nghiệp công lập khác.

Chủ tịch Viện Hàn lâm hiện nay là GS.TS. Lê Văn Lợi, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, Phó Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương. Các Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm hiện nay gồm: TS. Đặng Xuân Thanh, PGS.TS. Nguyễn Đức Minh và PGS.TS. Tạ Minh Tuấn.