Tọa đàm nhằm tạo diễn đàn trao đổi học thuật về thực trạng cơ chế pháp lý bảo vệ người tiêu dùng trong nền kinh tế số; nhận diện những vấn đề, khó khăn và khoảng trống trong quá trình thực thi pháp luật, từ đó đề xuất định hướng hoàn thiện cơ chế pháp lý và nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong bối cảnh chuyển đổi số. Tọa đàm do TS Nguyễn Đình Tuấn, Viện trưởng Viên Nghiên cứu Con người, Gia đình và Giới chủ trì.

Tại Tọa đàm, các đại biểu đã nghe 3 tham luận do TS. Phạm Thị Tính và ThS Trần Võ Thị Tình trình bày. Các tham luận tập trung vào ba nhóm vấn đề chính gồm cơ sở lý luận về cơ chế pháp lý bảo vệ người tiêu dùng trong nền kinh tế số, thực trạng xâm phạm quyền người tiêu dùng trên môi trường số và kinh nghiệm quốc tế trong bảo vệ người tiêu dùng.

Các tham luận khẳng định người tiêu dùng trong nền kinh tế số về cơ bản vẫn là chủ thể mua, sử dụng hàng hóa, sản phẩm, dịch vụ cho mục đích tiêu dùng, sinh hoạt cá nhân, gia đình hoặc tổ chức không vì mục đích lợi nhuận. Điểm khác biệt chủ yếu nằm ở phương thức giao dịch khi hoạt động tiêu dùng ngày càng được thực hiện thông qua các nền tảng thương mại điện tử, nền tảng trung gian và mạng xã hội. Môi trường tiêu dùng số đã làm xuất hiện những đặc điểm mới, đáng chú ý là sự bất cân xứng thông tin, quan hệ đa chủ thể và cấu trúc rủi ro phức tạp. Trong một giao dịch trực tuyến, ngoài người mua và người bán còn có thể có sự tham gia của nền tảng số, đơn vị thanh toán, logistics, quảng cáo và nhiều chủ thể cung cấp dịch vụ khác. Cùng với đó, dữ liệu cá nhân, định danh điện tử, thanh toán và thuật toán… ngày càng có ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích của người tiêu dùng.

Trong bối cảnh đó, các hành vi xâm phạm quyền người tiêu dùng trên môi trường số đang diễn ra ngày một phức tạp hơn. Bên cạnh những hành vi như cung cấp thông tin sai lệch, quảng cáo gây nhầm lẫn, kinh doanh hàng giả, hàng kém chất lượng… người tiêu dùng còn phải đối mặt với nguy cơ lừa đảo trực tuyến, gian lận thanh toán, xâm phạm dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư. Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo, công nghệ deepfake và các công nghệ mới càng khiến các phương thức gian lận trở nên tinh vi, gây khó khăn cho việc nhận diện và xử lý vi phạm. Những rủi ro đối với người tiêu dùng đang có xu hướng chuyển từ các vụ việc đơn lẻ sang những rủi ro mang tính hệ sinh thái, đa tầng và phi biên giới, đồng thời chịu tác động ngày càng rõ nét của công nghệ và thuật toán. Vì vậy, cơ chế bảo vệ người tiêu dùng cần có sự chuyển dịch từ cách tiếp cận chủ yếu xử lý khi vi phạm đã xảy ra sang chú trọng hơn đến phòng ngừa và quản trị rủi ro. Trong đó, cần tăng cường minh bạch thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân, xác thực chủ thể kinh doanh, nâng cao trách nhiệm của các nền tảng và phát triển các phương thức giải quyết tranh chấp trực tuyến thuận tiện, hiệu quả. 

Tại phiên thảo luận, các ý kiến tập trung vào một số nội dung như: cần tiếp cận vấn đề một cách đa chiều, không chỉ chú trọng những rủi ro mà người tiêu dùng gặp phải, mà còn nhìn nhận cơ hội mà kinh tế số mang lại cho sản xuất, kinh doanh, nhất là khả năng ứng dụng công nghệ và mở rộng thị trường; làm rõ hơn vai trò, khả năng tự bảo vệ quyền lợi của người tiêu dùng; xây dựng cơ chế thuận lợi để người tiêu dùng phản ánh, khiếu nại và tiếp cận cơ quan có thẩm quyền; tăng cường định danh người bán, cửa hàng, hàng hóa trên môi trường số, song song với việc bảo vệ thông tin cá nhân của người tiêu dùng...

Phát biểu tổng kết Tọa đàm, TS. Nguyễn Đình Tuấn ghi nhận những kết quả bước đầu của Nhiệm vụ, đồng thời đánh giá cao các ý kiến trao đổi, góp ý, là những gợi mở để nhóm nghiên cứu tiếp tục rà soát, hoàn thiện nội dung, củng cố luận cứ khoa học và làm sâu sắc hơn các vấn đề đặt ra. TS. Nguyễn Đình Tuấn bày tỏ kỳ vọng, sau khi hoàn thành, nhiệm vụ sẽ đạt được những kết quả có giá trị cả về lý luận và thực tiễn, góp phần bổ sung cơ sở khoa học cho việc hoàn thiện chính sách, pháp luật về bảo vệ người tiêu dùng, đáp ứng yêu cầu bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trong bối cảnh phát triển nền kinh tế số ở Việt Nam.