Từ những chuyến điền dã đến một kho tư liệu phong phú

Nguồn tư liệu của cuốn sách Văn học dân gian Đồng Tháp được hình thành qua ba đợt sưu tầm điền dã do Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh tổ chức vào các năm 2015, 2016 và 2019. Tổng cộng 309 sinh viên và 20 giảng viên đã trực tiếp khảo sát tại nhiều địa bàn trong tỉnh, tiếp xúc, phỏng vấn hơn 1.200 cộng tác viên, phần lớn là những người cao tuổi, am hiểu phong tục, tập quán và vốn văn hóa dân gian địa phương.

Qua ba đợt khảo sát, nhóm nghiên cứu thu thập được hơn 7.600 đơn vị tác phẩm ban đầu. Đây không chỉ là một con số đáng chú ý về quy mô tư liệu mà còn cho thấy khối lượng công việc đáng kể của quá trình điền dã: tìm kiếm người cung cấp thông tin, ghi chép lời kể, nhận diện dị bản, đối chiếu, kiểm định, chỉnh lý và phân loại tư liệu.

Sau quá trình xử lý, nhóm biên soạn đã tuyển chọn 444 câu đố, 286 câu tục ngữ, 48 bài đồng dao, 911 đơn vị ca dao, 31 bài vè, 90 truyện kể dân gian cùng những tư liệu thuộc một số thể loại khác. Sự phong phú về số lượng và thể loại giúp công trình phác họa tương đối toàn diện diện mạo văn học dân gian Đồng Tháp, từ những hình thức ngắn gọn như tục ngữ, câu đố đến ca dao, vè và các loại hình tự sự dân gian.

Đáng chú ý, ca dao chiếm số lượng lớn nhất trong nguồn tư liệu được tuyển chọn. Điều này phần nào cho thấy sức sống của thể loại trong đời sống tinh thần cư dân địa phương. Những lời ca được hình thành và lưu truyền trong lao động, giao tiếp, sinh hoạt gia đình và cộng đồng vừa tiếp nối mạch nguồn ca dao Nam Bộ, vừa được cư dân Đồng Tháp sáng tạo, biến đổi để phản ánh cảnh quan, tình cảm và trải nghiệm của chính mình.

Đồng Tháp qua tiếng nói dân gian

Một trong những giá trị nổi bật của công trình là giúp người đọc tiếp cận lịch sử, văn hóa và con người Đồng Tháp qua chính tiếng nói dân gian. Được hình thành trong tiến trình khai phá phương Nam, qua nhiều lớp di dân và sự giao lưu giữa các cộng đồng cư dân, Đồng Tháp vừa mang những đặc trưng chung của văn hóa Nam Bộ, vừa tạo dựng những sắc thái riêng gắn với môi trường đồng bằng sông nước. Những đặc điểm ấy được phản ánh khá rõ trong kho tàng văn học dân gian địa phương.

Qua từng thể loại, đời sống của cư dân Đồng Tháp hiện lên gần gũi và sinh động. Tục ngữ đúc kết kinh nghiệm lao động, ứng xử và tri thức về tự nhiên; câu đố phản ánh thế giới quen thuộc của ruộng đồng, cây trái, ghe xuồng và sinh hoạt hằng ngày; đồng dao lưu giữ những ký ức tuổi thơ; ca dao thể hiện tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình, nghĩa xóm làng và tình yêu quê hương.

Trong những lời ca ấy, các địa danh Tháp Mười, Sa Đéc, Lai Vung, Cao Lãnh cùng hình ảnh sen, lúa, cá tôm và những sản vật địa phương xuất hiện tự nhiên, trở thành một phần của ký ức và tình cảm cộng đồng. Văn học dân gian vì thế không chỉ phản ánh cảnh quan mà còn cho thấy cách con người cảm nhận, ghi nhớ và tạo dựng mối quan hệ với nơi mình sinh sống.

Bên cạnh đó, hệ thống truyện kể và vè góp phần lưu giữ nhiều lớp ký ức lịch sử – văn hóa. Truyền thuyết gắn tên đất, dòng kênh, cây cầu, đình miếu với quá trình khai phá, những biến cố lịch sử và đời sống tín ngưỡng; truyện cổ tích gửi gắm trí tưởng tượng, quan niệm đạo lý và khát vọng công bằng; truyện cười thể hiện nét hóm hỉnh, phóng khoáng và cách ứng xử linh hoạt của cư dân Nam Bộ. Vè vừa ghi lại những sự việc diễn ra trong đời sống, vừa thể hiện cách nhìn nhận, đánh giá và thái độ của cộng đồng trước con người và thời cuộc.

Nhìn từ phương diện này, văn học dân gian Đồng Tháp có thể được xem như một hình thức lưu giữ ký ức cộng đồng, nơi những kinh nghiệm sống, tri thức bản địa, lịch sử, tâm thức và bản sắc văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Từ sưu tầm tư liệu đến nhận diện giá trị văn hóa

Giá trị của Văn học dân gian Đồng Tháp trước hết được tạo nên từ nền tảng điền dã và kinh nghiệm nghiên cứu của nhóm biên soạn. TS. La Mai Thi Gia, TS. Phan Xuân Viện và TS. Lê Thị Thanh Vy đều có nhiều năm nghiên cứu, giảng dạy và tham gia các hoạt động sưu tầm văn học dân gian, đặc biệt tại khu vực Nam Bộ.

Trong đó, TS. La Mai Thi Gia – chủ biên công trình – đã có nhiều năm gắn bó với hoạt động sưu tầm, nghiên cứu văn học dân gian và tham gia biên soạn nhiều công trình về văn học dân gian các địa phương Nam Bộ như Tiền Giang, Vĩnh Long, Trà Vinh, Bà Rịa – Vũng Tàu, Cà Mau... TS. Phan Xuân Viện có hướng nghiên cứu mở rộng từ văn học dân gian Nam Bộ đến truyện kể của các tộc người thiểu số ở Nam Bộ và Trường Sơn – Tây Nguyên. TS. Lê Thị Thanh Vy quan tâm đến nghiên cứu văn học dân gian trong bối cảnh văn hóa cụ thể cũng như những biểu hiện của văn hóa dân gian trong đời sống đương đại.

Sự kết hợp giữa kinh nghiệm điền dã, năng lực xử lý tư liệu và nền tảng nghiên cứu của các tác giả giúp công trình không dừng lại ở việc tập hợp tác phẩm, mà còn góp phần hệ thống hóa và nhận diện những đặc điểm của văn học dân gian Đồng Tháp trong không gian văn hóa Nam Bộ.

Lưu giữ di sản trong đời sống đương đại

Ý nghĩa của Văn học dân gian Đồng Tháp không chỉ nằm ở số lượng tác phẩm được sưu tầm và tuyển chọn. Quan trọng hơn, công trình đã kịp thời ghi lại một phần vốn văn hóa được lưu truyền chủ yếu bằng trí nhớ và hình thức truyền miệng, trong bối cảnh môi trường tồn tại của văn học dân gian đang có nhiều thay đổi.

  Ảnh: Văn học dân gian Đồng Tháp – công trình sưu tầm, nghiên cứu về kho tàng văn học dân gian Đồng Tháp.

Kết quả điền dã cho thấy những người nắm giữ nhiều tri thức văn học dân gian phần lớn thuộc thế hệ cao tuổi. Cùng với sự biến đổi của không gian sống, phương thức sinh hoạt cộng đồng và các hình thức truyền thông hiện đại, nhiều câu chuyện, lời ca, phong tục và tri thức bản địa đứng trước nguy cơ bị lãng quên. Vì vậy, việc sưu tầm, ghi chép, đối chiếu các dị bản, chỉnh lý và công bố tư liệu có ý nghĩa thiết thực đối với cả nghiên cứu khoa học và bảo tồn di sản văn hóa. Đặt trong chuỗi công trình nghiên cứu, sưu tầm văn học dân gian Nam Bộ mà các thành viên nhóm tác giả đã thực hiện trong nhiều năm, Văn học dân gian Đồng Tháp góp thêm một nguồn tư liệu quan trọng để nhận diện đầy đủ hơn không gian văn hóa phương Nam. Công trình đồng thời có thể cung cấp tư liệu cho nghiên cứu văn học, văn hóa, lịch sử địa phương, giáo dục cũng như khai thác các giá trị văn hóa bản địa phục vụ phát triển du lịch.Từ những câu tục ngữ ngắn gọn, câu đố hóm hỉnh, lời đồng dao trẻ nhỏ đến những câu ca, bài vè và chuyện kể được truyền qua nhiều thế hệ, Đồng Tháp hiện lên không chỉ là vùng đất của sen hồng, đồng nước và những mùa cây trái, mà còn là vùng đất của ký ức, tình nghĩa, kinh nghiệm sống và sức sáng tạo dân gian.

Văn học dân gian Đồng Tháp, vì thế, không chỉ góp phần lưu giữ một bộ phận di sản tinh thần của địa phương mà còn giúp người đọc hiểu sâu hơn về cách các thế hệ cư dân đã cảm nhận, lý giải và ghi nhớ vùng đất mình sinh sống. Qua những lời ca và chuyện kể tưởng như bình dị, một dòng chảy văn hóa vẫn được tiếp nối, để những giá trị được hình thành và trao truyền trong quá khứ có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống hôm nay