Ảnh minh họa: Phòng kỹ thuật ảnh, Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp tại Hà Nội

1. Từ “ký ức đóng băng” đến nguồn lực tri thức sống động

Viện Thông tin KHXH, Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam hiện lưu giữ 12 kho tư liệu quý hiếm được Viện Viễn Đông Bác cổ Pháp (EFEO) chuyển giao từ năm 1957. Trong đó, Bộ sưu tập ảnh EFEO gồm gần 40.000 bức ảnh được thực hiện từ cuối thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX. Đây là nguồn tư liệu gốc có giá trị, phản ánh sinh động đời sống xã hội, văn hóa, tín ngưỡng, kiến trúc, lịch sử và di sản của Việt Nam cũng như nhiều khu vực thuộc Đông Dương trong một giai đoạn lịch sử quan trọng.

Việc phát huy giá trị Sưu tập ảnh EFEO đã được Viện Thông tin KHXH và EFEO phối hợp triển khai trong nhiều năm. Từ năm 2019, hai bên đã trao đổi và  phối hợp xây dựng trang thông tin tích hợp để giới thiệu và khai thác các nguồn tư liệu ảnh, sách và microfilm đang được lưu giữ tại Thư viện KHXH và Thư viện EFEO Paris. Thư viện ảnh trực tuyến đã được ra mắt tháng 2/2023, đánh dấu bước chuyển từ lưu giữ đơn thuần sang tổ chức, số hóa và cung cấp tư liệu trên môi trường số, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận đối với giới nghiên cứu và công chúng. Tư liệu số đang xóa bỏ rào cản giữa quốc gia sở hữu di sản và quốc gia góp phần tạo ra di sản.

Song song với hoạt động số hóa và nghiên cứu, Viện Thông tin KHXH còn tổ chức, phối hợp tổ chức các hoạt động trưng bày, tạo điều kiện cho học sinh, sinh viên tiếp cận trực tiếp các nguồn tư liệu gốc, tìm hiểu về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, kiến trúc, xã hội, dân tộc học và nhiều ngành khoa học liên quan. Điều này giúp di sản tư liệu được “thức giấc”, thực sự “hồi sinh” và đồng hành cùng cộng đồng.

2. Hướng tới đề cử UNESCO: Khơi thông nguồn lực văn hóa vì sự phát triển bền vững

Không chỉ phát huy giá trị trong đời sống cộng đồng, việc bảo tồn và khai thác các nguồn tư liệu quý còn tạo nền tảng để Viện Thông tin KHXH mở rộng hợp tác và giới thiệu di sản tư liệu Việt Nam ra quốc tế. Sưu tập ảnh EFEO nói riêng, cùng các kho tư liệu Nhật Bản cổ, Trung Quốc cổ, Kho Latinh, bản đồ, hương ước, thần tích, thần sắc nói chung, đang được Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam và Viện Thông tin KHXH nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị, hướng tới xây dựng hồ sơ đề cử Sưu tập ảnh EFEO vào Chương trình Ký ức Thế giới của UNESCO. Công việc này cũng phù hợp với định hướng của Thập kỷ quốc tế về văn hóa vì phát triển bền vững (2027-2036), được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 4/9/2026. Trong quá trình đó, số hóa và giới thiệu Sưu tập ảnh EFEO là những nhiệm vụ quan trọng. Dự kiến trong năm 2027, hồ sơ tiếp tục được lấy ý kiến chuyên gia và hoàn thiện qua các bước thẩm định trong nước trước khi trình UNESCO theo quy trình xét duyệt.

Việc xây dựng hồ sơ đề cử Sưu tập ảnh EFEO vào Chương trình Ký ức Thế giới của UNESCO không chỉ nhằm tăng cường bảo tồn ký ức tư liệu, mà còn góp phần giới thiệu với quốc tế các giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học của Việt Nam. Đây cũng là cách nhìn nhận văn hóa như một nguồn lực nội sinh, gắn với nghiên cứu, giáo dục, đối thoại văn hóa và phát triển bền vững. Tinh thần đó được thể hiện qua nhận định: “Văn hóa chỉ thật sự trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững khi cộng đồng tiếp tục sống cùng di sản, sáng tạo từ di sản, hưởng lợi từ những giá trị ấy và cùng chia sẻ với thế giới.”

Tiến trình phát huy giá trị Sưu tập ảnh EFEO và xây dựng hồ sơ hướng tới Chương trình Ký ức Thế giới của UNESCO không chỉ là công việc của công nghệ và lưu trữ. Đó còn là quá trình chuyển những tư liệu đang được bảo quản thành nguồn tài nguyên thông tin có khả năng phục vụ nghiên cứu, giáo dục và đối thoại văn hóa. Đây là hướng đi phù hợp với yêu cầu bảo tồn lâu dài, mở rộng khả năng tiếp cận và phát huy giá trị của di sản tư liệu, đồng thời thể hiện vai trò của Viện Thông tin KHXH và Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam trong việc tổ chức, quản lý và phát huy các nguồn tư liệu đặc biệt.

Link nội dung: https://1drv.ms/v/c/d3a2a511bb22f260/IQDsoJ7dZSxuQoP8ZOGirM7cATfcMJQxfN-DqkJDPXv4Igs?e=Q8fNPu