Từ thay đổi địa giới đến kiến tạo không gian phát triển

Ngày 22/9/2026, tại Hà Nội, Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam (Viện Hàn lâm) phối hợp Hội Địa lý Việt Nam và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề “Kiến tạo không gian phát triển bền vững trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính ở Việt Nam”. Hội thảo nhằm tạo diễn đàn trao đổi giữa các nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý về cơ sở lý luận, thực tiễn và những định hướng chính sách trong tổ chức không gian phát triển sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Hội thảo vinh dự đón tiếp PGS.TS. Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam; GS.TS. Nguyễn Cao Huần, Chủ tịch Hội Địa lý Việt Nam; GS.TS. Trương Quang Hải, Phó Chủ tịch Hội Địa lý Việt Nam; PGS.TS. Đặng Thị Thu Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Về phía đơn vị chủ trì, có TS. Nguyễn Song Tùng, Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững và các Phó Viện trưởng, cùng sự có mặt của đông đảo các nhà khoa học, chuyên gia, giảng viên, nghiên cứu viên trong và ngoài Viện Hàn lâm; đại diện các cơ quan báo chí, truyền thông đến đưa tin về Hội thảo.

Phát biểu khai mạc Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Đức Minh, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm, nhấn mạnh, sắp xếp đơn vị hành chính là một chủ trương lớn, mang tính chiến lược của Đảng và Nhà nước, có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy tinh gọn, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả và nâng cao năng lực quản trị quốc gia.

Theo Phó Chủ tịch Nguyễn Đức Minh, quá trình này không chỉ làm thay đổi địa giới, quy mô và tổ chức của các đơn vị hành chính, mà còn tạo ra những biến đổi sâu sắc đối với không gian phát triển kinh tế - xã hội, không gian đô thị và nông thôn, các liên kết vùng, phân bố dân cư, hạ tầng, tài nguyên, môi trường và đời sống cộng đồng. Vì vậy, vấn đề đặt ra là làm thế nào để những thay đổi về tổ chức hành chính được chuyển hóa thành không gian phát triển mới, có khả năng khai thác tốt hơn các nguồn lực, nâng cao hiệu quả quản trị và bảo đảm yêu cầu phát triển bền vững.

Từ góc nhìn đó, lãnh đạo Viện Hàn lâm đánh giá chủ đề Hội thảo đã gợi mở một cách tiếp cận đáng chú ý: nhìn nhận việc sắp xếp đơn vị hành chính trong mối liên hệ với tổ chức và kiến tạo không gian phát triển. Cách tiếp cận này đòi hỏi tư duy liên ngành, xem xét những thay đổi về tổ chức lãnh thổ trong mối quan hệ với các nguồn lực, hoạt động kinh tế - xã hội và đời sống cộng đồng trong quá trình tổ chức lại không gian.

Đây cũng là vấn đề đặt ra những yêu cầu mới đối với nghiên cứu khoa học xã hội, nhất là trong việc nhận diện những biến đổi đang diễn ra và cung cấp luận cứ khoa học phục vụ hoạch định, thực hiện chính sách.

Chuyển từ “quản lý địa giới” sang “quản trị không gian phát triển”

Làm rõ hơn nội hàm của chủ đề Hội thảo, TS. Nguyễn Song Tùng, Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững cho rằng: Vấn đề có ý nghĩa sâu sắc đối với nghiên cứu và thực tiễn phát triển hiện nay là mối quan hệ giữa không gian và phát triển. Theo TS. Nguyễn Song Tùng, từ góc độ địa lý nhân văn, không gian không chỉ là nơi diễn ra các hoạt động phát triển mà còn là một nguồn lực của phát triển. Không gian chứa đựng và kết nối các nguồn lực tự nhiên, con người, kinh tế, xã hội, văn hóa và hạ tầng. Vì vậy, cách thức tổ chức không gian có vai trò quan trọng trong khả năng kết nối các nguồn lực, phát huy lợi thế và tạo ra những giá trị phát triển mới.

Đặt trong bối cảnh sắp xếp đơn vị hành chính, theo Viện trưởng Nguyễn Song Tùng, thay đổi địa giới mới chỉ là điểm khởi đầu của quá trình tổ chức lại không gian. Phía sau những địa giới mới là sự dịch chuyển và tái cấu trúc của nhiều quan hệ kinh tế - xã hội: giữa đô thị và nông thôn, giữa trung tâm và vùng phụ cận, giữa các địa phương và giữa các cộng đồng dân cư; đồng thời là sự thay đổi về quy mô thị trường, mạng lưới hạ tầng, phân bố dân cư và phương thức tổ chức sản xuất, dịch vụ.

Từ đó, một câu hỏi lớn được đặt ra đối với nghiên cứu khoa học là: Làm thế nào để từ một không gian hành chính mới có thể hình thành một không gian phát triển mới?

TS. Nguyễn Song Tùng nhấn mạnh: “kiến tạo không gian phát triển” trước hết là quá trình tổ chức, kết nối và phát huy các nguồn lực trên một lãnh thổ. Một không gian phát triển hiệu quả cần tạo được sự kết nối giữa các nguồn lực và các chủ thể; giữa sản xuất với thị trường; giữa đô thị với nông thôn; giữa hạ tầng với dân cư; giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường; đồng thời phải tính đến lợi ích trước mắt và năng lực phát triển lâu dài của lãnh thổ.

Tại phát biểu đề dẫn, Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy “quản lý địa giới” sang tư duy “quản trị không gian phát triển”. Theo đó, cần đặt ra những câu hỏi về đối tượng thụ hưởng, mục tiêu tổ chức không gian và sự phân bổ lợi ích phát triển giữa các nhóm dân cư, các địa bàn. Phát triển bền vững vì vậy không chỉ được nhìn nhận ở sự cân bằng giữa kinh tế, xã hội và môi trường, mà còn phải được tiếp cận như một bài toán tổ chức không gian và phân bổ nguồn lực trong dài hạn.

Cách tiếp cận này cũng được thể hiện xuyên suốt các nghiên cứu trong Kỷ yếu Hội thảo. Từ góc độ địa lý nhân văn, đơn vị hành chính mới không chỉ là phạm vi thực thi quyền lực công mà còn là một “lãnh thổ sống”, nơi các quan hệ giữa con người, sinh kế, văn hóa, môi trường và thể chế được tổ chức và tái cấu trúc.

Khoa học, dữ liệu và thực tiễn cho tư duy phát triển mới

Một trong những định hướng quan trọng được Phó Chủ tịch Nguyễn Đức Minh nhấn mạnh tại phát biểu khai mạc Hội thảo là yêu cầu gắn nghiên cứu khoa học với thực tiễn phát triển và cung cấp luận cứ khoa học cho hoạch định chính sách.

PGS.TS. Nguyễn Đức Minh khẳng định, nghiên cứu những vấn đề lớn đang đặt ra trong quá trình phát triển đất nước, cung cấp luận cứ khoa học cho hoạch định chính sách là một nhiệm vụ quan trọng của Viện Hàn lâm. Tại Viện Địa lý Nhân văn và Phát triển bền vững, yêu cầu gắn nghiên cứu khoa học với thực tiễn càng trở nên rõ nét, bởi nghiên cứu cần xuất phát từ thực tiễn, nhận diện đúng những biến đổi đang diễn ra và những tác động của chúng đối với đời sống kinh tế - xã hội. Từ yêu cầu đó, “Không gian mới cần một tư duy phát triển mới; và tư duy phát triển mới cần được xây dựng trên nền tảng của khoa học, dữ liệu và thực tiễn” là thông điệp nổi bật được lãnh đạo Viện Hàn lâm nhấn mạnh tại Hội thảo.

Chia sẻ tại Hội thảo, TS. Nguyễn Song Tùng cho biết, Hội thảo đã nhận được sự quan tâm lớn của các nhà khoa học, nhà quản lý từ nhiều lĩnh vực và địa phương. Ban Tổ chức nhận được 70 bài tóm tắt, 63 bài toàn văn; trên cơ sở phản biện và biên tập, lựa chọn 44 bài tham luận có chất lượng để xuất bản trong Kỷ yếu, được sắp xếp theo 5 chủ đề gồm: cơ sở lý luận và các tiếp cận về kiến tạo không gian phát triển bền vững; sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại không gian phát triển; kiến tạo không gian phát triển kinh tế, nông nghiệp và du lịch theo hướng xanh, bền vững; không gian văn hóa, xã hội và đời sống cộng đồng; công nghệ số và dữ liệu không gian trong quản trị lãnh thổ sau sắp xếp đơn vị hành chính.

Các tham luận tập trung vào nhiều vấn đề có tính liên ngành và thực tiễn như vai trò của địa lý nhân văn trong kiến tạo không gian; thay đổi địa giới và quản trị gần dân; tổ chức lại không gian kinh tế, nông nghiệp, du lịch; bảo tồn không gian văn hóa - xã hội; chuyển đổi số, GIS, AI và dữ liệu không gian trong quản trị lãnh thổ. Chương trình Hội thảo cũng dành thời gian thảo luận để các nhà khoa học, chuyên gia trao đổi, làm rõ những vấn đề đặt ra từ các nghiên cứu và thực tiễn.

Trên cơ sở đó, Ban Tổ chức xác định ba nhóm vấn đề trọng tâm cần tiếp tục làm rõ: (1). Về lý luận, xác định nội hàm, cấu trúc và cách tiếp cận đối với không gian phát triển bền vững, nhất là mối quan hệ giữa không gian hành chính và không gian chức năng; (2). Về thực tiễn, nhận diện những biến đổi về cấu trúc không gian, các mối liên kết và phân bổ nguồn lực sau sắp xếp đơn vị hành chính; (3). Về định hướng chính sách, gợi mở các mô hình, cơ chế và công cụ để kiến tạo không gian phát triển có tính liên kết, bao trùm, xanh và bền vững, phát huy vai trò của khoa học, công nghệ, dữ liệu không gian và sự tham gia của cộng đồng.

Đây cũng là những vấn đề mà Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững xác định tiếp tục nghiên cứu nhằm đóng góp thêm các luận cứ khoa học cho quá trình tổ chức không gian và hoạch định chính sách phát triển đất nước.

Đánh giá cao sự chủ động của Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững trong chủ trì, phối hợp tổ chức Hội thảo, PGS.TS. Nguyễn Đức Minh nhấn mạnh vai trò của nghiên cứu khoa học trong việc gắn với những vấn đề lớn của đất nước, cung cấp luận cứ có giá trị cho hoạch định chính sách và đóng góp thiết thực vào quá trình phát triển.

Từ những trao đổi tại Hội thảo có thể thấy, yêu cầu đặt ra sau sắp xếp đơn vị hành chính không chỉ là hình thành những đơn vị quản lý mới, mà quan trọng hơn là tổ chức lại các quan hệ không gian, kết nối và phát huy nguồn lực để tạo ra những động lực phát triển mới. Đây cũng là hướng tiếp cận thể hiện rõ vai trò của khoa học xã hội nói chung và khoa học địa lý nhân văn nói riêng trong việc cung cấp luận cứ cho tổ chức không gian, quản trị lãnh thổ và hoạch định chính sách phát triển đất nước trong giai đoạn mới./.