1. Đặt vấn đề

Trong bối cảnh đó, Nhà nước có vai trò quan trọng trong việc kiến tạo môi trường thể chế thuận lợi, hỗ trợ nguồn lực và thúc đẩy liên kết giữa các chủ thể trong hệ sinh thái ĐMST. Ấn Độ là một trường hợp đáng chú ý khi Chính phủ nước này từng bước xây dựng hệ thống chính sách hỗ trợ ĐMST tương đối toàn diện, từ phát triển nguồn nhân lực, khuyến khích khởi nghiệp đến hỗ trợ tài chính, hình thành các trung tâm ươm tạo và thúc đẩy công nghệ mới. Những kinh nghiệm này có ý nghĩa tham khảo đối với Việt Nam trong bối cảnh Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định khoa học, công nghệ, ĐMST và chuyển đổi số là những động lực quan trọng hàng đầu để phát triển đất nước.

2. Kinh nghiệm của Ấn Độ trong phát huy vai trò của Nhà nước đối với đổi mới sáng tạo

2.1. Nhà nước giữ vai trò định hướng và kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Một đặc điểm nổi bật trong chính sách đổi mới sáng tạo (ĐMST) của Ấn Độ là Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý mà còn chủ động kiến tạo môi trường và kết nối các nguồn lực hỗ trợ ĐMST. Điều này được thể hiện rõ thông qua Chương trình Atal Innovation Mission (AIM), được thành lập năm 2016 dưới sự điều phối của NITI Aayog, cơ quan hoạch định chính sách của Chính phủ Ấn Độ (Atal Innovation Mission, n.d.). AIM được xây dựng nhằm thúc đẩy văn hóa ĐMST và tinh thần khởi nghiệp trên phạm vi toàn quốc, đồng thời tạo lập các nền tảng hợp tác giữa cơ quan nhà nước, cơ sở giáo dục, viện nghiên cứu và doanh nghiệp. Thay vì chỉ tập trung hỗ trợ một nhóm doanh nghiệp hoặc một lĩnh vực công nghệ, chương trình hướng tới phát triển hệ sinh thái ĐMST ở nhiều cấp độ, từ trường học, cơ sở nghiên cứu đến cộng đồng doanh nghiệp. Theo tài liệu hướng dẫn chính thức của AIM năm 2026, chương trình đã thiết lập 10.000 phòng thí nghiệm sáng tạo Atal Tinkering Labs (ATL), 81 trung tâm ươm tạo Atal Incubation Centres (AIC) và 20 trung tâm đổi mới sáng tạo cộng đồng Atal Community Innovation Centres (ACIC) (Atal Innovation Mission, 2026a). Bên cạnh đó, một ấn phẩm khác của AIM năm 2026 cho biết hệ sinh thái ươm tạo của chương trình đã hỗ trợ hơn 5.000 doanh nghiệp khởi nghiệp (Atal Innovation Mission, 2026b).

Những kết quả này phản ánh quy mô triển khai các hoạt động hỗ trợ ĐMST của Nhà nước Ấn Độ, mặc dù chưa đủ để khẳng định tác động trực tiếp của chương trình đối với năng suất và tăng trưởng kinh tế. Những kết quả này cho thấy quy mô triển khai các hoạt động hỗ trợ ĐMST của Nhà nước. Tuy nhiên, các chỉ tiêu về số lượng cơ sở và doanh nghiệp được hỗ trợ chủ yếu phản ánh kết quả đầu ra của chương trình, chưa đủ để khẳng định tác động trực tiếp đối với năng suất hay tăng trưởng kinh tế. Kinh nghiệm của Ấn Độ cho thấy, vai trò kiến tạo của Nhà nước cần được thể hiện thông qua việc xây dựng cơ chế điều phối thống nhất, xác định các ưu tiên phát triển và tạo điều kiện để các chủ thể trong hệ sinh thái ĐMST có thể kết nối, hợp tác và sử dụng hiệu quả nguồn lực.

2.2. Nhà nước hỗ trợ tài chính và giảm thiểu rủi ro cho hoạt động đổi mới sáng tạo

Bên cạnh việc xây dựng môi trường thể chế, Chính phủ Ấn Độ đặc biệt chú trọng các công cụ hỗ trợ tài chính nhằm khắc phục những hạn chế của thị trường vốn đối với hoạt động ĐMST. Đây là vấn đề quan trọng bởi các doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ thường gặp khó khăn trong tiếp cận tín dụng do chưa có tài sản bảo đảm, sản phẩm chưa được thương mại hóa và khả năng sinh lời chưa rõ ràng. Năm 2016, Chính phủ Ấn Độ triển khai sáng kiến Startup India nhằm thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp và xây dựng môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp ĐMST. Sáng kiến này kết hợp nhiều công cụ chính sách như cải thiện môi trường pháp lý, hỗ trợ sở hữu trí tuệ, phát triển cơ sở ươm tạo và tăng cường khả năng tiếp cận vốn (Startup India, n.d.).

Một chính sách cụ thể là Startup India Seed Fund Scheme (SISFS), được triển khai năm 2021 với quy mô ngân sách 9,45 tỷ rupee. Chương trình hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp ở giai đoạn đầu thực hiện thử nghiệm ý tưởng, phát triển nguyên mẫu, thử nghiệm sản phẩm, tiếp cận thị trường và thương mại hóa. Đáng chú ý, nguồn vốn được phân bổ thông qua các cơ sở ươm tạo đủ điều kiện thay vì chỉ cấp trực tiếp từ cơ quan quản lý nhà nước cho doanh nghiệp (Startup India, 2021). Theo quy định của SISFS, doanh nghiệp đủ điều kiện có thể nhận khoản tài trợ tối đa 2 triệu rupee để kiểm chứng ý tưởng, phát triển nguyên mẫu hoặc thử nghiệm sản phẩm; đồng thời có thể tiếp cận khoản hỗ trợ tối đa 5 triệu rupee dưới hình thức các công cụ nợ hoặc công cụ chuyển đổi để phục vụ thương mại hóa và mở rộng hoạt động (Startup India, n.d.). Cách tiếp cận này cho thấy Nhà nước có thể đóng vai trò chia sẻ rủi ro ban đầu, đồng thời tận dụng năng lực chuyên môn của các tổ chức trung gian trong lựa chọn, tư vấn và giám sát dự án. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế này phụ thuộc vào tính minh bạch trong lựa chọn dự án, năng lực của các cơ sở ươm tạo và khả năng huy động vốn tư nhân sau giai đoạn hỗ trợ.

2.3. Nhà nước thúc đẩy liên kết giữa nghiên cứu, đào tạo và doanh nghiệp

Một nội dung đáng chú ý khác trong chính sách của Ấn Độ là việc thúc đẩy ĐMST thông qua kết nối giữa giáo dục, nghiên cứu khoa học và hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trong khuôn khổ AIM, các phòng thí nghiệm ATL được thiết lập tại trường học nhằm khuyến khích học sinh tiếp cận khoa học, công nghệ, tư duy thiết kế và giải quyết vấn đề thông qua hoạt động thực hành. Trong khi đó, các trung tâm AIC được thành lập tại các trường đại học, cơ sở nghiên cứu và tổ chức khác nhằm hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp tiếp cận cơ sở vật chất, chuyên gia tư vấn, nguồn vốn và các dịch vụ phát triển kinh doanh (Atal Innovation Mission, n.d.-b). Hai chương trình hướng đến những nhóm đối tượng khác nhau nhưng có tính bổ trợ trong việc hình thành năng lực ĐMST từ giáo dục đến hoạt động kinh doanh. Điểm đáng chú ý là Nhà nước không nhất thiết trực tiếp thực hiện toàn bộ hoạt động nghiên cứu hay thương mại hóa sản phẩm mà tạo điều kiện để các tổ chức giáo dục, nghiên cứu và doanh nghiệp phát huy vai trò của mình. Cách tiếp cận này góp phần tăng cường liên kết giữa hoạt động tạo ra tri thức và hoạt động ứng dụng tri thức trong thực tiễn, đồng thời tạo điều kiện hình thành nguồn nhân lực có tư duy sáng tạo và năng lực khởi nghiệp.

2.4. Nhà nước định hướng phát triển các công nghệ chiến lược

Trong những năm gần đây, Ấn Độ tiếp tục mở rộng vai trò của Nhà nước trong thúc đẩy ĐMST ở các lĩnh vực công nghệ mới, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI). Tháng 3/2024, Chính phủ Ấn Độ phê duyệt IndiaAI Mission với tổng kinh phí dự kiến khoảng 103,72 tỷ rupee. Chương trình tập trung phát triển hạ tầng tính toán AI, nền tảng dữ liệu, năng lực nghiên cứu và phát triển các mô hình AI trong nước, đào tạo nhân lực, hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp và thúc đẩy ứng dụng AI có trách nhiệm. Đáng chú ý, IndiaAI Mission hướng tới phát triển hạ tầng tính toán thông qua hợp tác công – tư, tạo điều kiện để các doanh nghiệp, tổ chức nghiên cứu và nhà phát triển công nghệ tiếp cận nguồn lực tính toán phục vụ nghiên cứu và ứng dụng AI (Press Information Bureau, 2024). Kinh nghiệm này cho thấy vai trò của Nhà nước trong ĐMST không chỉ giới hạn ở việc hỗ trợ doanh nghiệp mà còn bao gồm định hướng ưu tiên công nghệ, đầu tư vào hạ tầng dùng chung và tạo điều kiện để khu vực tư nhân tham gia phát triển các lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược.

3. Một số hàm ý chính sách cho Việt Nam

Từ kinh nghiệm của Ấn Độ, có thể rút ra một số hàm ý đối với Việt Nam trong quá trình hoàn thiện chính sách thúc đẩy ĐMST.

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện cơ chế điều phối và phát triển hệ sinh thái ĐMST theo hướng liên kết, đồng bộ. Việt Nam cần tăng cường sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước, viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp. Trọng tâm không chỉ là mở rộng số lượng trung tâm ĐMST mà còn nâng cao chất lượng hoạt động, khả năng kết nối và hiệu quả hỗ trợ doanh nghiệp. Kinh nghiệm AIM của Ấn Độ gợi mở việc xây dựng các chương trình hỗ trợ có mục tiêu rõ ràng, gắn với nhu cầu thực tiễn và có cơ chế đánh giá kết quả cụ thể.

Thứ hai, đổi mới cơ chế hỗ trợ tài chính cho hoạt động ĐMST, đặc biệt ở giai đoạn nghiên cứu ứng dụng và thương mại hóa. Việt Nam có thể nghiên cứu kinh nghiệm SISFS trong việc hỗ trợ phát triển nguyên mẫu, thử nghiệm công nghệ và hoàn thiện sản phẩm thông qua các tổ chức trung gian có năng lực. Chính sách hỗ trợ cần chú trọng chia sẻ rủi ro ở giai đoạn đầu, đồng thời thiết lập tiêu chí lựa chọn, giám sát và đánh giá dự án minh bạch, tránh phân bổ nguồn lực dàn trải.

Thứ ba, tăng cường liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Cần xây dựng cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia xác định nhiệm vụ nghiên cứu, đặt hàng sản phẩm khoa học, công nghệ và phối hợp thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đồng thời, nâng cao năng lực của các tổ chức trung gian về chuyển giao công nghệ, sở hữu trí tuệ và tư vấn phát triển sản phẩm. Đây là điều kiện quan trọng để kết quả nghiên cứu được chuyển hóa thành các ứng dụng có giá trị kinh tế và xã hội.

Thứ tư, phát huy vai trò của Nhà nước trong định hướng và đầu tư cho các lĩnh vực công nghệ ưu tiên. Trên cơ sở mục tiêu của Nghị quyết số 57-NQ/TW, Việt Nam cần lựa chọn những lĩnh vực công nghệ có khả năng tạo tác động lan tỏa và phù hợp với năng lực phát triển trong nước. Việc đầu tư vào hạ tầng nghiên cứu, dữ liệu và công nghệ dùng chung cần gắn với nhu cầu sử dụng của doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu, đồng thời huy động sự tham gia của khu vực tư nhân để nâng cao hiệu quả đầu tư.

Thứ năm, chú trọng đánh giá hiệu quả thực chất của các chính sách hỗ trợ ĐMST. Kinh nghiệm Ấn Độ cho thấy các chương trình hỗ trợ có thể được theo dõi thông qua những chỉ tiêu như số lượng doanh nghiệp tham gia, cơ sở ươm tạo được hình thành và nguồn lực huy động. Tuy nhiên, đối với Việt Nam, cần chú trọng hơn đến đánh giá kết quả, tập trung vào khả năng thương mại hóa công nghệ, mức độ huy động vốn tư nhân, năng suất của doanh nghiệp và những tác động kinh tế – xã hội có thể kiểm chứng. Điều này giúp nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách và điều chỉnh chính sách kịp thời.

4. Kết luận

Kinh nghiệm của Ấn Độ cho thấy Nhà nước có vai trò quan trọng trong thúc đẩy ĐMST thông qua định hướng chiến lược, kiến tạo môi trường thể chế, hỗ trợ tài chính, phát triển hệ sinh thái và đầu tư vào các công nghệ ưu tiên. Điểm đáng chú ý là các chính sách của Ấn Độ không chỉ tập trung hỗ trợ từng doanh nghiệp riêng lẻ mà còn hướng tới hình thành mạng lưới liên kết giữa các chủ thể tham gia hoạt động ĐMST. Đối với Việt Nam, trong bối cảnh ĐMST được xác định là động lực quan trọng của phát triển kinh tế, việc tham khảo kinh nghiệm Ấn Độ cần gắn với điều kiện thể chế, nguồn lực và trình độ phát triển trong nước. Nhà nước cần tiếp tục chuyển mạnh từ vai trò quản lý hành chính sang kiến tạo và hỗ trợ, đồng thời phát huy vai trò trung tâm của doanh nghiệp trong ứng dụng, thương mại hóa công nghệ. Đây là hướng đi quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả chính sách ĐMST và tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế dựa trên tri thức, công nghệ và năng suất.

Tài liệu tham khảo

1. Atal Innovation Mission (n.d.-a). Atal Innovation Mission: Government of India's flagship initiative. NITI Aayog, Government of India. https://aim.gov.in/

2. Atal Innovation Mission (n.d.-b). Atal Innovation Mission: Overview. NITI Aayog, Government of India. https://aim.gov.in/overview.php

3. Atal Innovation Mission (2026a). Guidelines for setting up of tinkering laboratories under Atal Innovation Mission 2.0 – Frontier Region Program. NITI Aayog, Government of India.

4. Atal Innovation Mission (2026b). AI-preneurs of India. NITI Aayog, Government of India.

5. Press Information Bureau (2024, March 7). Cabinet approves ambitious IndiaAI Mission to strengthen the AI innovation ecosystem. Ministry of Electronics & Information Technology, Government of India. https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2012357&lang=2®=48

6. Startup India (2021). Startup India Seed Fund Scheme. Department for Promotion of Industry and Internal Trade, Government of India. https://seedfund.startupindia.gov.in/about

7. Startup India (n.d.). Startup India Seed Fund Scheme: Frequently asked questions. Department for Promotion of Industry and Internal Trade, Government of India. https://seedfund.startupindia.gov.in/faq