Buổi sinh hoạt nhằm giới thiệu những kết quả mới của đợt khai quật khảo cổ học tại hệ thống Trường Lũy - Bình Định, đồng thời trao đổi về khả năng mở rộng các hướng nghiên cứu liên ngành giữa khảo cổ học, lịch sử và bảo tồn di sản trong thời gian tới. 

Tại buổi sinh hoạt, các thành viên đoàn khai quật đã trình bày những kết quả chính của cuộc khai quật năm 2025 tại các địa điểm Đồn H4, Đồn Dông Hầm và Đồn An Quang, qua đó cung cấp thêm nhiều tư liệu về quy mô, cấu trúc, kỹ thuật xây dựng và chức năng của hệ thống đồn - lũy ở khu vực phía Tây tỉnh Bình Định cũ.

Trường Lũy là một công trình phòng thủ quy mô lớn ở miền Trung, kéo dài hơn 120 km từ Trà Bồng (Quảng Ngãi) đến An Lão (Bình Định), được hình thành qua nhiều giai đoạn và cơ bản hoàn chỉnh dưới triều Gia Long. Không chỉ mang chức năng quân sự, Trường Lũy còn gắn với quá trình quản lý vùng sơn phòng, kiểm soát giao thông và giao thương giữa khu vực đồng bằng với miền núi, đồng thời phản ánh mối quan hệ lịch sử lâu dài giữa Nhà nước và các cộng đồng cư dân bản địa trong khu vực.

Đoạn Trường Lũy trên địa bàn Bình Định cũ dài khoảng 14,4 km, phân bố qua các khu vực Hoài Sơn, An Hưng và An Quang, với nhiều đoạn lũy và đồn bảo còn được bảo tồn tương đối tốt. Năm 2025, nhằm bổ sung tư liệu khoa học phục vụ công tác nghiên cứu, bảo tồn và xây dựng hồ sơ đề xuất xếp hạng di tích cấp Quốc gia, Bảo tàng tỉnh Bình Định phối hợp với Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ tiến hành khai quật tại ba địa điểm quan trọng gồm Đồn H4, Đồn Dông Hầm và Đồn An Quang, với tổng diện tích 200 m².

Kết quả khai quật cho thấy các đồn tuy có sự điều chỉnh phù hợp với đặc điểm địa hình nhưng vẫn thể hiện những nguyên tắc tương đối thống nhất trong thiết kế và xây dựng. Tường phòng thủ chủ yếu được tạo dựng bằng đất kết hợp kỹ thuật xếp đá khan, các viên đá tự nhiên được xếp khít vào nhau mà không dùng vữa hay chất kết dính, phần móng sử dụng những khối đá lớn để tăng độ ổn định, phía trên thu dần vào trong. Một số vị trí còn ghi nhận rõ hành lang tuần tra bên trong, hào phòng thủ bên ngoài và lối ra vào.

Những phát hiện trên cho thấy Trường Lũy - Bình Định không phải là tập hợp các công trình phòng thủ rời rạc mà thuộc một hệ thống được tổ chức tương đối thống nhất, trong đó địa hình tự nhiên được khai thác tối đa và kết hợp với các giải pháp kiến trúc quân sự phù hợp. Kết quả khai quật góp phần bổ sung tư liệu quan trọng cho việc nghiên cứu về tổ chức sơn phòng, quản lý lãnh thổ và quan hệ giữa các khu vực đồng bằng – miền núi trong lịch sử.

Trao đổi tại buổi sinh hoạt khoa học, TS. Nguyễn Khánh Trung Kiên, đánh giá những kết quả nghiên cứu khảo cổ học trong giai đoạn hiện nay đang mở ra nhiều khả năng phát triển các hướng nghiên cứu liên ngành, đặc biệt giữa Lịch sử và Khảo cổ học. Theo đó, việc kết hợp tư liệu khảo cổ với sử liệu, dân tộc học và nghiên cứu di sản có thể giúp nhận diện đầy đủ hơn quá trình hình thành, vận hành và biến đổi của các không gian lịch sử.

TS. Nguyễn Khánh Trung Kiên cũng nhấn mạnh, định hướng nghiên cứu liên ngành cần tiếp tục được cán bộ Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Khảo cổ trao đổi, cụ thể hóa và triển khai trong các đề tài nghiên cứu trong thời gian tới. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với định hướng nghiên cứu của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam và Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ, qua đó nâng cao khả năng gắn kết giữa nghiên cứu cơ bản với những vấn đề thực tiễn.

Các kết quả nghiên cứu về Trường Lũy cho thấy khảo cổ học không chỉ góp phần bổ sung nhận thức về lịch sử mà còn có thể cung cấp những cơ sở khoa học thiết thực cho công tác quy hoạch, bảo tồn và phát huy giá trị di sản tại địa phương. Đồng thời, việc nghiên cứu các hệ thống phòng thủ, không gian biên viễn và quá trình quản lý lãnh thổ trong lịch sử cũng góp phần làm rõ những vấn đề rộng hơn về lịch sử hình thành vùng đất Nam Bộ, quan hệ cộng đồng và quá trình xác lập, quản lý không gian quốc gia trong lịch sử Việt Nam.

Buổi sinh hoạt khoa học là dịp để các cán bộ nghiên cứu của Trung tâm trao đổi về kết quả một chương trình nghiên cứu cụ thể, đồng thời đặt ra những vấn đề phương pháp luận mới cho việc kết nối khảo cổ học với lịch sử và các ngành khoa học xã hội khác. Đây cũng là cơ sở để Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Khảo cổ tiếp tục xây dựng những hướng nghiên cứu liên ngành có chiều sâu, vừa đóng góp cho khoa học cơ bản, vừa phục vụ thiết thực công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong thực tiễn./.