Trong tiến trình chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trong lĩnh vực xuất bản, việc đưa một ấn phẩm từ hình thức sách in truyền thống lên môi trường số không chỉ mở rộng phương thức tiếp cận của độc giả mà còn tạo thêm khả năng khai thác, quảng bá và phát huy giá trị của nội dung xuất bản. Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc, xuất bản bởi Nhà xuất bản Khoa học xã hội, là một ví dụ cho quá trình chuyển dịch đó: từ một công trình được xây dựng, biên soạn và xuất bản dưới dạng sách in đến phiên bản sách điện tử được chuyển đổi từ file EPUB và phát hành trên nền tảng ebook365.vn.

Từ một công trình biên soạn về tài nguyên du lịch Ngọc Lặc

Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc được thực hiện theo sự chỉ đạo của Ủy ban nhân dân huyện Ngọc Lặc, do Trung tâm Nghiên cứu phát triển vùng - Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Thanh Hóa tổ chức thực hiện, Nhà xuất bản Khoa học xã hội xuất. Sách do tác giả Mai Thị Hồng Hải và PGS.TS. Lê Ngọc Thắng đồng chủ biên, với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu, cán bộ chuyên môn và cộng tác viên.

Cuốn sách được xây dựng với mục tiêu hệ thống hóa các nguồn tài nguyên du lịch của Ngọc Lặc, trên cơ sở kết hợp giữa nguồn tư liệu thứ cấp và kết quả khảo sát thực địa. Tư liệu được khai thác từ các công trình nghiên cứu, sách, báo, tạp chí, hồ sơ di tích, hình ảnh cùng các nguồn tài liệu liên quan; đồng thời được bổ sung bằng thông tin thu thập trong quá trình khảo sát tại địa phương.

Điểm đáng chú ý của công trình là việc lựa chọn và giới thiệu các đối tượng theo một hệ thống tiêu chí tương đối toàn diện, từ tài nguyên tự nhiên, tài nguyên văn hóa, di tích lịch sử - văn hóa, danh thắng đến các giá trị văn hóa của cộng đồng các dân tộc. Những yếu tố về tính độc đáo, sức hấp dẫn, khả năng kết nối về không gian và sự tham gia của cộng đồng địa phương vào hoạt động du lịch cũng được xem xét.

Vì vậy, Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc không đơn thuần là một cuốn sách giới thiệu điểm đến. Đây là một công trình có tính hệ thống, giúp người đọc nhận diện tương đối toàn diện các giá trị tự nhiên, lịch sử và văn hóa có thể trở thành nguồn lực cho phát triển du lịch của địa phương.

Một “bách khoa thư” được tổ chức từ nhiều lớp giá trị

Nội dung cuốn sách được tổ chức thành 11 nhóm chủ đề, bao quát nhiều phương diện của đời sống tự nhiên, lịch sử và văn hóa Ngọc Lặc: Dân tộc; Tài nguyên du lịch; Di tích; Danh thắng; Lễ hội; Ẩm thực; Sản vật địa phương; Nghề thủ công truyền thống; Nhà ở, trang phục truyền thống; Văn học nghệ thuật, diễn xướng dân gian; Điểm đến, làng văn hóa du lịch cộng đồng. Ở nhóm di tích, sách giới thiệu nhiều địa danh như Đền Bà Chúa Chầm, Đền Cao, Đền Chẹ, Đền Cọn, Đền Lai, Đền Lê Lâm, Đền Mỹ Lâm, Đền Riếng, Đền thờ Trung Túc vương Lê Lai, Hang Cộng sản, Hang Ngân Hàng, Thiền tự Trúc Lâm - Bàn Bù, Thiền viện Tùng Lâm... Ở nhóm danh thắng là những địa điểm tiêu biểu như Đồi Hích, Đồi Tô, Hang Bàn Bù, Hang Nàng Ả Cóm, Hang Gió, Hang Quăn, Hồ Cống Khê, Suối khoáng nóng Tân Thành, Suối Rùa, Thác Khe Cha và Thác Hón Kẻ. Các lễ hội, ẩm thực, sản vật, nghề truyền thống và các hình thức diễn xướng dân gian tiếp tục làm phong phú bức tranh du lịch văn hóa của địa phương. Đặc biệt, phần Văn học nghệ thuật, diễn xướng dân gian giới thiệu nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của cộng đồng các dân tộc ở Ngọc Lặc như diễn xướng cồng chiêng Mường, hát ru Mường, Mo Mường, Pôồn Pôông, Tết nhảy Dao, Sắc bùa, sử thi Đẻ đất đẻ nước, Xường giao duyên... Trong khi đó, phần Điểm đến, làng văn hóa du lịch cộng đồng đưa người đọc đến với các không gian văn hóa và hoạt động du lịch cộng đồng tại địa phương. Các bài viết trong sách chủ yếu được trình bày theo hướng mô tả, sử dụng ngôn ngữ rõ ràng, dễ tiếp cận, phù hợp với đối tượng độc giả từ bậc trung học trở lên. Tác giả của từng mục và nguồn tài liệu tham khảo được ghi ở cuối mỗi mục, góp phần tạo cơ sở cho việc tra cứu và tìm hiểu sâu hơn.

Từ sách in đến xuất bản số: một bước chuyển về phương thức tiếp cận

Nếu phiên bản sách in tạo nên một sản phẩm xuất bản hoàn chỉnh, có giá trị lưu giữ và tra cứu, thì việc xây dựng phiên bản điện tử mở ra một không gian tiếp cận mới cho công trình. Phiên bản sách điện tử của Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc được thực hiện từ file EPUB và phát hành trên nền tảng ebook365.vn. Người đọc có thể tiếp cận phiên bản điện tử tại:

https://ebook365.vn/bach-khoa-thu-du-lich-ngoc-lac-r1118.html

Một trong những điểm cần nhấn mạnh khi nói đến quá trình chuyển Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc sang xuất bản số là vai trò của định dạng EPUB (Electronic Publication). EPUB là định dạng sách điện tử được thiết kế cho việc đọc trên các thiết bị số. Khác với việc chỉ chụp hoặc chuyển từng trang sách thành hình ảnh, EPUB có thể tổ chức nội dung theo cấu trúc điện tử và trình bày linh hoạt trên môi trường đọc số. Đặc biệt, về khả năng công nghệ, EPUB có thể tích hợp nhiều loại nội dung khác nhau, không chỉ văn bản mà còn có thể chứa hoặc kết nối với hình ảnh, âm thanh, video, liên kết và các thành phần tương tác, tùy thuộc vào cách thức xây dựng và trình đọc EPUB hỗ trợ. Đây chính là cơ sở để EPUB có thể phát triển từ một định dạng sách điện tử thành một phương thức thể hiện sách đa phương tiện. Nếu sách in truyền thống chủ yếu sử dụng hai phương thức là chữ viết và hình ảnh tĩnh, sách điện tử có thể mở rộng trải nghiệm đọc bằng nhiều lớp nội dung. Người đọc có thể đọc văn bản, xem hình ảnh, nghe âm thanh, xem video hoặc truy cập những nội dung liên quan thông qua các liên kết được tích hợp. Đối với một cuốn sách về du lịch và văn hóa như Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc, khả năng này đặc biệt có ý nghĩa. Những nội dung mang tính trực quan hoặc trình diễn như cảnh quan, lễ hội, diễn xướng dân gian, âm nhạc, sinh hoạt cộng đồng sẽ có điều kiện được thể hiện sinh động hơn trong môi trường số.

Từ mã QR đến trải nghiệm nội dung đa phương tiện

Một điểm đặc biệt của Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc là ngay trong phiên bản sách xuất bản truyền thống, công trình đã có sự chuẩn bị cho khả năng kết nối giữa nội dung in và môi trường số. Cuốn sách có 8 mục được tích hợp dữ liệu đa phương tiện và mã QR, bao gồm thông tin dạng văn bản, hình ảnh và video. Các nội dung này tập trung vào những đối tượng tiêu biểu như: Người Mường ở Ngọc Lặc; Thiền tự Trúc Lâm Bàn Bù; Thiền viện Tùng Lâm; Hang Bàn Bù; Hồ Cống Khê; Làng văn hóa du lịch cộng đồng Lập Thắng; Sắc bùa và Pồn/Pôồn Pôông. Chi tiết này cho thấy ranh giới giữa sách in và nội dung số đã được thu hẹp ngay trong cấu trúc của một ấn phẩm truyền thống. Trang sách không còn chỉ là nơi chứa văn bản và hình ảnh tĩnh mà có thể trở thành điểm kết nối tới những nội dung phong phú hơn trong môi trường số. Đối với một cuốn sách về du lịch, cách làm này đặc biệt có ý nghĩa. Những giá trị như diễn xướng dân gian, âm nhạc, không gian cảnh quan hay sinh hoạt cộng đồng vốn khó có thể truyền tải đầy đủ chỉ bằng chữ viết và hình ảnh tĩnh. Việc kết nối với video và các nội dung đa phương tiện giúp người đọc có thêm một phương thức hình dung trực quan về đối tượng được giới thiệu. Như vậy, Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc đã hình thành một cấu trúc xuất bản có tính liên thông giữa sách truyền thống và môi trường số: từ trang sách đến mã QR, từ nội dung văn bản đến hình ảnh và video, từ sản phẩm in đến phiên bản EPUB.

EPUB - bước tiếp theo trong vòng đời của một xuất bản phẩm

Việc tạo lập phiên bản EPUB cho Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc cũng cho thấy một cách nhìn mới về “vòng đời” của xuất bản phẩm. Trong mô hình xuất bản truyền thống, quá trình thường kết thúc khi sách được in và phát hành. Với xuất bản số, một xuất bản phẩm có thể tiếp tục được khai thác sau khi hoàn thành phiên bản in. Nội dung có thể được chuyển đổi sang các định dạng điện tử, đưa lên nền tảng phân phối số và tiếp cận những nhóm độc giả không nhất thiết phải sở hữu bản sách giấy. Đối với Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc, phiên bản EPUB vì thế không nên được nhìn nhận đơn giản như một “bản sao điện tử” của sách in. Đây là một hình thức tồn tại mới của cùng một nội dung xuất bản, phù hợp hơn với xu hướng đọc trên môi trường số và góp phần mở rộng khả năng phổ biến công trình. Đặc biệt, với một ấn phẩm có nội dung gắn với địa danh, di sản, văn hóa và du lịch địa phương, việc hiện diện trên nền tảng số còn có ý nghĩa quảng bá. Những thông tin vốn được lưu giữ trong một cuốn sách có thể được tiếp cận rộng rãi hơn bởi độc giả, nhà nghiên cứu, người làm du lịch và những người quan tâm đến văn hóa Ngọc Lặc.

Từ “số hóa sách” đến tư duy xuất bản số

Trường hợp Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc gợi ra một vấn đề rộng hơn đối với hoạt động xuất bản hiện nay: chuyển đổi số không nên chỉ được hiểu là chuyển nội dung sách in thành file điện tử. Giá trị của xuất bản số nằm ở khả năng tái tổ chức, kết nối và mở rộng phương thức tiếp cận nội dung. Một công trình có thể đồng thời tồn tại dưới dạng sách in, sách điện tử, nội dung đa phương tiện và các tài nguyên số liên kết với nhau. Ở góc độ đó, việc xuất bản Bách khoa thư Du lịch Ngọc Lặc trước hết đáp ứng chức năng của xuất bản truyền thống: xây dựng một công trình có cấu trúc, nội dung được biên soạn, thẩm định và xuất bản chính thức. Tiếp đó, việc chuyển đổi sang EPUB và phát hành trên ebook365.vn tạo thêm một lớp giá trị mới: khả năng tiếp cận trên môi trường số. Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển của ngành xuất bản, trong đó sách in và sách điện tử không nhất thiết thay thế lẫn nhau mà có thể bổ trợ và tạo thành một hệ sinh thái nội dung thống nhất.