Mở đầu

Từ năm 2022 đến nay, trước bối cảnh quốc tế, khu vực cũng như tình hình Trung Quốc có nhiều diễn tiến khó lường, Trung Quốc đã có những điều chỉnh chính sách đối ngoại để vừa bảo vệ lợi ích quốc gia, vừa phục vụ mục tiêu hiện đại hóa. Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XX (10/2022) được coi là dấu mốc quan trọng đánh dấu ngoại giao Trung Quốc bước vào giai đoạn phát triển mới. Tại Đại hội này, Trung Quốc tiếp tục khẳng định đường lối “ngoại giao nước lớn đặc sắc Trung Quốc”, nhấn mạnh việc “toàn diện thúc đẩy ngoại giao nước lớn đặc sắc Trung Quốc, thúc đẩy xây dựng cộng đồng chung vận mệnh nhân loại, kiên quyết bảo vệ công bằng chính nghĩa quốc tế”.[1]

1. Các nhân tố tác động

Từ năm 2022 đến nay, chính sách đối ngoại của Trung Quốc chịu tác động đồng thời của các nhân tố quốc tế và trong nước. Về nhân tố quốc tế, trước hết cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc ngày càng gay gắt và việc Mỹ xác định Trung Quốc là “đối thủ duy nhất vừa có ý định vừa có năng lực định hình lại trật tự quốc tế”^[2] khiến cho sức ép cạnh tranh lan rộng trên mọi phương diện, buộc Trung Quốc phải điều chỉnh chính sách đối ngoại nhằm ứng phó với nguy cơ bị kiềm chế toàn diện. Đồng thời, xu hướng mở rộng mạng lưới liên kết an ninh do Mỹ thúc đẩy và sự điều chỉnh chính sách theo hướng thận trọng hoặc cứng rắn hơn đối với Trung Quốc của các quốc gia khác đã làm gia áp lực chiến lược, buộc Trung Quốc vừa tăng cường năng lực tự chủ, vừa đẩy mạnh ngoại giao nhằm ngăn chặn xu hướng hình thành liên minh kiềm chế Trung Quốc.

Bên cạnh đó, xung đột Nga – Ukraine và cạnh tranh địa chiến lược của các nước với Trung Quốc đã mang lại cho Trung Quốc cả lợi thế và thách thức chiến lược khiến cho quan hệ giữa Trung Quốc với các nước này tiếp tục vận hành theo mô hình cạnh tranh có kiểm soát. Việc EU và NATO vừa thúc đẩy chính sách giảm phụ thuộc vào Trung Quốc ở các lĩnh vực chiến lược, vừa tăng cường hiện diện tại khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tạo sức ép lên môi trường an ninh bên ngoài của Trung Quốc. Trong khi đó, sự trỗi dậy của các nước Nam bán cầu tạo không gian mới để Trung Quốc mở rộng liên kết, nâng cao vai trò trong quản trị toàn cầu với hình ảnh là đại diện cho lợi ích của các nước phát triển.

Trong nước, áp lực nổi bật nhất là đối ngoại tập trung nhiều hơn vào việc mở rộng thị trường, đảm bảo chuỗi cung ứng và tạo môi trường quốc tế ổn định trong bối cảnh kinh tế tăng trưởng chậm, điều chỉnh bất động sản, nợ công địa phương, nhu cầu trong nước yếu... Mục tiêu tự cường khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực quan trọng thúc đẩy Trung Quốc mở rộng hợp tác với các nước đang phát triển, giảm phụ thuộc và bên ngoài và phổ biến hệ sinh thái công nghệ của mình. Bên cạnh đó, sự gia tăng về sức mạnh quân sự (năm 2025, Trung Quốc lần đầu vượt Mỹ về tiêu chí sức mạnh quân sự triển khai nhanh trong xung đột khu vực)[3] trở thành nền tảng để Trung Quốc cứng rắn hơn trong các vấn đề cốt lõi như Đài Loan, Biển Nam Trung Hoa và công nghệ. Cùng với đó, xu hướng đề cao an ninh dưới sự lãnh đạo của Tập Cận Bình ngày càng rõ nét. Điều này thể hiện qua số lần xuất hiện của từ “an ninh” trong Báo cáo Đại hội XX tăng từ 55 lần lên 91 lần so với Đại hội XIX. Điều này cho thấy an ninh đã trở thành một trụ cột chiến lược ngang hàng với phát triển trong tư duy quản trị quốc gia của Trung Quốc. Cuối cùng, các yếu tố xã hội như già hóa dân số, tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên và sự gia tăng của chủ nghĩa dân tộc cũng tác động đáng kể đến chính sách đối ngoại. Điều này khiến Trung Quốc chú trọng hơn đến bảo vệ chủ quyền và thúc đẩy Sáng kiến Văn minh Toàn cầu nhằm mở rộng ảnh hưởng về giá trị và diễn ngôn quốc tế.

2. Những điều chỉnh chủ yếu

(1) Điều chỉnh về mục tiêu

Đại hội XX Đảng Cộng sản Trung Quốc (tháng 10/2022) là cột mốc quan trọng với điểm điều chỉnh quan trọng nhất là mục tiêu đối ngoại được gắn chặt hơn với chương trình phát triển trong nước. Các văn bản sau Đại hội XX đều khẳng định nhất quán nguyên tắc cốt lõi: công tác đối ngoại trong giai đoạn hiện tại và sắp tới phải lấy mục tiêu hiện đại hóa đất nước làm trung tâm phục vụ. Như vậy, đối ngoại không còn chỉ là nhằm bảo đảm môi trường quốc tế ổn định mà trở thành một bộ phận cấu thành của chiến lược phát triển quốc gia.

(2) Điều chỉnh về nội dung

Điều chỉnh căn bản nhất trong tư duy đối ngoại giai đoạn này là chuyển từ thích nghi với trật tự sang cạnh tranh định nghĩa trật tự. Đối ngoại Trung Quốc được tái định nghĩa như một bộ phận cấu thành trực tiếp của chiến lược phát triển quốc gia, không đơn thuần bảo đảm môi trường hòa bình bên ngoài như trước kia. Biểu hiện cụ thể nhất của việc điều chỉnh này chính là việc đề xuất và hệ thống hóa Bộ tứ sáng kiến toàn cầu.[4] Bốn sáng kiến này cùng với BRI là các định hướng chiến lược biến tầm nhìn “Cộng đồng chia sẻ tương lai cho nhân loại” thành hành động cụ thể.

Trong quan hệ với Mỹ, Trung Quốc áp dụng chiến lược “đấu tranh nhưng không đối đầu toàn diện”. Đối với châu Âu, Trung Quốc muốn “mở ra không gian mới” và trở thành đối tác thực sự “trong việc kiên định ủng hộ chủ nghĩa đa phương”, đồng thời tận dụng sự khác biệt giữa châu Âu và Mỹ trong cách tiếp cận quan hệ với Trung Quốc.

Trung Quốc đẩy mạnh quan hệ với các nước đang phát triển và Nam bán cầu. Trong đó, BRICS được Trung Quốc xem là lực lượng nòng cốt của Nam bán cầu trong việc thúc đẩy chủ nghĩa đa phương và cải cách quản trị toàn cầu, đưa ra sáng kiến cải cách các thể chế quốc tế nhằm phản ánh tốt hơn ý chí chung của các nước đang phát triển.

Khu vực Châu Á - Thái Bình Dương tiếp tục được Trung Quốc xác định là không gian chiến lược ưu tiên. Trong định hướng công tác đối ngoại năm 2026, Trung Quốc nhấn mạnh sẽ tích cực hơn nữa, nỗ lực xây dựng cộng đồng chia sẻ tương lai với các nước láng giềng thông qua hợp tác kết nối hạ tầng, kinh tế số, kinh tế xanh và chuỗi cung ứng khu vực. Trong đó, vai trò của ASEAN được nâng cấp thông qua đàm phán nâng cấp FTA ASEAN - Trung Quốc phiên bản 3.0.

An ninh quốc gia trở thành trục xuyên suốt trong chính sách đối ngoại. Từ năm 2013 đến 2024, khái niệm “an ninh quốc gia tổng thể” ngày càng được mở rộng từ an ninh chính trị sang an ninh kinh tế, công nghệ, năng lượng, chuỗi cung ứng và không gian mạng. Trên cơ sở đó, từ năm 2022, mọi lĩnh vực đối ngoại của Trung Quốc (thương mại, công nghệ, chuỗi cung ứng, dữ liệu, năng lượng, biển đảo...) đều được diễn giải gắn với an ninh quốc gia, khiến phạm vi thỏa hiệp của Trung Quốc ngày càng thu hẹp trong những lĩnh vực bị dán nhãn là “lợi ích cốt lõi”.

Phương thức triển khai

Nhằm triển khai những nội dung trên, Trung Quốc cũng có sự điều chỉnh trong phương thức thực hiện. Đầu tiên là tập trung hóa quyền lực hoạch định chính sách thông qua việc cá nhân hóa hệ thống quyền lực xoay quanh ông Tập Cận Bình. Ông Tập đồng thời nắm giữ cả 3 vị trí quyền lực cao nhất (Tổng Bí thư, Chủ tịch Quân ủy Trung ương, Chủ tịch nước) và là thành viên duy nhất tham gia đồng thời cả Quân ủy Trung ương, Ủy ban công tác Đối ngoại Trung ương, Ủy ban an ninh quốc gia Trung ương tạo ra sự nhất quán và mạch lạc trong triển khai chính sách, đồng thời cho phép Trung Quốc phản ứng nhanh hơn trước các vấn đề mang tính “lợi ích cốt lõi” (Đài Loan, Biển Đông, công nghệ bán dẫn, AI).

Tiếp đó, thay vì xây dựng liên minh theo mô hình NATO, Trung Quốc ưu tiên ngoại giao đa tầng với nhiều tầng liên kết chồng lấn. Ngoại giao nguyên thủ quốc gia trở thành công cụ quan trọng, kết hợp với ngoại giao sân nhà để tiếp đón nhiều lãnh đạo cấp cao từ khắp thế giới. Trung Quốc sử dụng ngoại giao văn hóa như công cụ quyền lực mềm nhằm quản lý hình ảnh quốc gia và duy trì quan hệ ngoại giao tích cực, đặc biệt trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị. Sự kết hợp này giúp Trung Quốc phát huy ưu thế về quy mô và năng lực tổ chức, xây dựng hình ảnh một quốc gia ổn định, cởi mở và có trách nhiệm, chuyển hóa sức mạnh kinh tế thành ảnh hưởng chính trị ngoại giao và văn hóa.

Trong lĩnh vực kinh tế - công nghệ, từ năm 2022, đối ngoại Trung Quốc ngày càng gắn chặt với mục tiêu tự chủ công nghệ, vừa tìm kiếm không gian hợp tác mới, vừa chủ động tham gia định hình các chuẩn mực công nghệ toàn cầu. Trung Quốc mở rộng sự hiện diện tại khu vực Nam bán cầu thông qua Con đường tơ lụa kỹ thuật số và các sáng kiến hợp tác số, thúc đẩy các nước đang phát triển chấp nhận tiêu chuẩn kỹ thuật số của nước này.

Ngoài ra, một trong những điều chỉnh được quan sát rõ nhất là sự điều chỉnh về phong cách và giọng điệu ngoại giao. Mặc dù ngoại giao “chiến lang” không biến mất, nhưng Trung Quốc đã giảm bớt giọng điệu đối đầu công khai và tăng cường ngoại giao kinh tế, đa phương và nhân văn.

3. Xu hướng đối ngoại Trung Quốc đến năm 2030

Khi kinh tế trong nước chịu nhiều áp lực, ưu tiên trước hết của Trung Quốc là giữ ổn định môi trường bên ngoài tránh tình trạng khó khăn trong nước bị khuếch đại bởi cạnh tranh địa chính trị, bảo hộ thương mại và gián đoạn chuỗi cung ứng toàn cầu. Quy hoạch 5 năm lần thứ 15 (2026–2030) đã xác định “phát triển chất lượng cao” là mục tiêu bao trùm. Như vậy, trong thời gian tới, công tác đối ngoại sẽ phục vụ trực tiếp hơn cho quá trình xuất khẩu năng lực và tái cơ cấu không gian bên ngoài của Trung Quốc nhằm mục tiêu cuối cùng là hiện đại hóa. Điều này cũng được thể hiện qua bảy định hướng chiến lược ngoại giao của Trung Quốc năm 2026.[5] Báo cáo Chính phủ năm 2026 cũng thể hiện rõ tư duy này khi nhấn mạnh, kiên quyết phản đối chủ nghĩa bảo hộ và bắt nạt đơn phương, đồng thời thúc đẩy xây dựng một cộng đồng có tương lai chung cho nhân loại và tích cực tham gia cải cách hệ thống quản trị toàn cầu.

Nhìn chung, đến năm 2030, chính sách đối ngoại Trung Quốc nhiều khả năng tiếp tục theo mô hình: mục tiêu cứng hơn về an ninh và công nghệ; linh hoạt hơn về kinh tế - ngoại giao; mở rộng liên kết với các đối tác không muốn chọn phe; và tìm cách ngăn sự hình thành của một mặt trận kiềm chế thống nhất.

***

Có thể thấy, từ năm 2022 đến nay, chính sách đối ngoại của Trung Quốc đã trải qua những điều chỉnh đáng kể. Trọng tâm của sự điều chỉnh là chuyển từ ưu tiên bảo đảm môi trường quốc tế thuận lợi sang mô hình kết hợp chặt chẽ giữa phát triển, an ninh và cạnh tranh trật tự quốc tế, chủ động kiến tạo, đồng thời đặt ngoại giao vào vị trí phục vụ trực tiếp mục tiêu hiện đại hóa theo kiểu Trung Quốc.

Tài liệu tham khảo

1)         President Joseph R. Biden, JR (2021), Interim National Security Strategic Guidance 2021, https://www.whitehouse.gov/wp-content/uploads/2021/03/NSC-1v2.pdf

2)         李强, 2026, 政府工作报告——2026年3月5日在第十四届全国人民代表大会第四次会议上,  https://www.gov.cn/gongbao/2026/issue_12646/202603/content_7064134.html (Lý Cường, 2026, Báo cáo công tác Chính phủ tại Hội nghị lần thứ 4 Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa XIV ngày 5 tháng 3 năm 2026), truy cập ngày 6/3/2026

3)         Qingmin Zhang, 2022, The 20th CPC National Congress and China’s Foreign Policy: implications and reflection, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10115370/

4)         中央外事工作会议在北京举行 习近平发表重要讲话，https://www.gov.cn/yaowen/liebiao/202312/content_6922977.htm

5)    Mfa.gov.cn, 2025, 在历史演进重大关头开拓中国特色大国外交新境界——在2025年国际形势与中国外交研讨会上的主旨发言, https://www.mfa.gov.cn/web/wjbz_673089/zyjh_673099/202512/t20251230_11790367.shtml

6)    Lowy Institute, 2026, Asia Power Index - 2025 Edition, https://power.lowyinstitute.org/

7)    习近平：高举中国特色社会主义伟大旗帜 为全面建设社会主义现代化国家而团结奋斗——在中国共产党第二十次全国代表大会上的报告, https://www.qstheory.cn/yaowen/2022-10/25/c_1129079926.htm