Già hóa dân số đang diễn ra nhanh chóng ở Việt Nam, đặt ra những yêu cầu mới với phát triển kinh tế - xã hội, hệ thống an sinh xã hội và chất lượng cuộc sống của người dân. Trong bối cảnh đó, quan điểm của Đảng về người cao tuổi ngày càng được hoàn thiện theo hướng toàn diện, từ chăm sóc, bảo vệ đến phát huy trí tuệ, uy tín, kinh nghiệm và vai trò của người cao tuổi trong gia đình, cộng đồng và xã hội. Đây không chỉ là vấn đề an sinh xã hội mà còn thể hiện sâu sắc quan điểm nhất quán của Đảng về con người, về phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và huy động mọi nguồn lực cho phát triển đất nước.
Già hóa dân số ở Việt Nam
Việt Nam đang trải qua quá trình già hóa dân số với tốc độ khá nhanh. Tính đến năm 2019, cả nước có khoảng 11,4 triệu người từ 60 tuổi trở lên, chiếm 11,4% dân số; số người từ 65 tuổi trở lên chiếm 8,0% tổng dân số. Đến tháng 9/2021, số người cao tuổi đã tăng lên khoảng 12,5 triệu người, chiếm 12,8% dân số cả nước (Tổng cục Thống kê và UNFPA, 2021).
Sự gia tăng nhanh về số lượng người cao tuổi không chỉ làm thay đổi cơ cấu dân số mà còn tác động sâu rộng đến các lĩnh vực kinh tế, xã hội, gia đình và hệ thống an sinh. Tuy nhiên, nhìn nhận người cao tuổi chỉ dưới góc độ một nhóm dân số cần trợ giúp sẽ không phản ánh đầy đủ vai trò của lực lượng này. Trong thực tế, một bộ phận người cao tuổi vẫn tiếp tục tham gia lao động, nhất là trong khu vực nông nghiệp và khu vực phi chính thức; nhiều người tham gia các hoạt động cộng đồng, hòa giải, khuyến học, xây dựng đời sống văn hóa, chăm sóc cháu nhỏ và duy trì sự gắn kết giữa các thế hệ.
Già hóa dân số vì vậy cần được nhìn nhận đồng thời ở hai phương diện, thứ nhất bảo đảm an sinh, chăm sóc sức khỏe và bảo vệ quyền, lợi ích chính đáng của người cao tuổi; thứ hai tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục đóng góp cho gia đình, cộng đồng và xã hội.
Ảnh minh hoạ: ChatGPT
Quan điểm của Đảng về người cao tuổi
Quan tâm, chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi là quan điểm nhất quán, xuyên suốt của Đảng, được hình thành từ tư tưởng Hồ Chí Minh và từng bước được kế thừa, bổ sung, phát triển qua các thời kỳ, phù hợp với sự phát triển của đời sống kinh tế - xã hội. Ngay trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng vị trí và vai trò của người cao tuổi. Trong “Lời hiệu triệu đoàn kết tất cả các bậc phụ lão” năm 1941, Người nhấn mạnh trách nhiệm và những đóng góp quan trọng của các bậc phụ lão với sự nghiệp của đất nước (Hồ Chí Minh, 2011, t. 3, tr. 232). Tư tưởng của Người đã đặt nền móng cho cách nhìn nhận người cao tuổi không chỉ với sự kính trọng, quan tâm mà còn với tư cách là những người có trách nhiệm, uy tín, kinh nghiệm và khả năng đóng góp cho đất nước. Đây cũng là cơ sở hình thành quan điểm của Đảng về người cao tuổi trong các giai đoạn phát triển của đất nước theo hướng ngày càng toàn diện, kết hợp giữa quan tâm, chăm sóc và phát huy.
Quan tâm, chăm sóc người cao tuổi
Sau khi đất nước bước vào thời kỳ đổi mới, vấn đề người cao tuổi ngày càng được quan tâm trong hệ thống chủ trương, chính sách của Đảng. Chỉ thị số 59-CT/TW ngày 27/9/1995 của Ban Bí thư Trung ương Đảng khóa VII về “Chăm sóc người cao tuổi” đánh dấu bước phát triển quan trọng trong xác định trách nhiệm của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội với người cao tuổi. Chỉ thị xác định chăm sóc đời sống vật chất và tinh thần của người cao tuổi là trách nhiệm chung, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chăm sóc, bồi dưỡng và phát huy người cao tuổi phục vụ công cuộc đổi mới (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2007, tr. 379). Như vậy, từ chỗ đề cao vị trí và đóng góp của các bậc phụ lão trong tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng trong thời kỳ đổi mới đã từng bước xác lập rõ hơn trách nhiệm xã hội đối với người cao tuổi. Sự quan tâm không chỉ được hiểu là sự kính trọng hay trách nhiệm của gia đình mà trở thành trách nhiệm của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội, đồng thời đã bắt đầu gắn kết giữa chăm sóc với phát huy.
Quan điểm về người cao tuổi tiếp tục được mở rộng tại Đại hội X năm 2006. Đảng tiếp tục nhấn mạnh việc chăm sóc sức khỏe, tạo điều kiện để người cao tuổi hưởng thụ văn hóa, tiếp cận thông tin, sống vui, sống khỏe, sống hạnh phúc. Đồng thời phát huy trí tuệ, kinh nghiệm sống, lao động và những đóng góp của người cao tuổi trong gia đình và xã hội (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2006, tr. 121). So với giai đoạn trước, quan điểm về người cao tuổi đã có bước phát triển rõ nét. Quan tâm không chỉ dừng ở xác định trách nhiệm của xã hội mà hướng đến bảo đảm các điều kiện để người cao tuổi có đời sống tinh thần và xã hội tốt hơn. Quan điểm chăm sóc được mở rộng từ đời sống vật chất và tinh thần sang chăm sóc sức khỏe và nâng cao chất lượng cuộc sống. Người cao tuổi ngày càng được nhìn nhận không chỉ là đối tượng cần được chăm lo mà còn là chủ thể có khả năng tiếp tục tham gia, đóng góp cho gia đình và xã hội.
Quan điểm đó tiếp tục được kế thừa và phát huy tại Đại hội XI và Đại hội XII, trong đó Đảng nhấn mạnh đồng thời hai yêu cầu chăm sóc sức khỏe, nâng cao chất lượng đời sống và phát huy trí tuệ, kinh nghiệm, lao động, học tập của người cao tuổi trong gia đình và xã hội (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2011, tr. 245). Nếu ở các giai đoạn trước, trọng tâm quan tâm và chăm sóc chủ yếu được đặt vào việc bảo đảm đời sống của người cao tuổi, thì trong giai đoạn này, quan điểm ngày càng hướng tới việc nâng cao chất lượng cuộc sống và tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục phát huy khả năng của mình. Người cao tuổi được nhìn nhận trong mối quan hệ hai chiều: thứ nhất, vừa cần được chăm sóc, bảo đảm sức khỏe và chất lượng cuộc sống. Thứ hai , vừa có khả năng tiếp tục lao động, học tập, đóng góp trí tuệ và kinh nghiệm cho gia đình và xã hội. Đây là bước phát triển quan trọng trong cách tiếp cận của Đảng, khi chăm sóc không còn tách rời khỏi phát huy mà ngày càng trở thành điều kiện để người cao tuổi tiếp tục duy trì vai trò xã hội.
Đến Đại hội XIII, quan điểm về người cao tuổi tiếp tục được cụ thể hóa theo hướng toàn diện hơn, với các mục tiêu xây dựng môi trường thân thiện với người cao tuổi, phát triển hệ thống dịch vụ y tế dành cho người cao tuổi, mở rộng bảo hiểm y tế và bảo đảm an sinh xã hội cho người sau độ tuổi nghỉ hưu (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, tr. 139). Chăm sóc người cao tuổi không chỉ được đặt ở phương diện sức khỏe hay đời sống cá nhân mà được gắn với môi trường sống, hệ thống dịch vụ y tế, bảo hiểm và an sinh xã hội. Đồng thời, việc tiếp tục nhấn mạnh phát huy trí tuệ, kinh nghiệm, lao động và học tập cho thấy quan điểm của Đảng ngày càng hướng tới việc tạo dựng những điều kiện để người cao tuổi có thể tiếp tục tham gia đời sống xã hội.
Phát huy vai trò của người cao tuổi
Đại hội XIV, quan điểm về người cao tuổi của Đảng được đặt trong một bối cảnh mới và có ý nghĩa đặc biệt khi Việt Nam đang đối mặt với quá trình già hóa dân số nhanh. Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội XIV xác định rõ: “Phát huy trí tuệ, uy tín, kinh nghiệm của người cao tuổi trong gia đình, cộng đồng và xã hội; bảo vệ, chăm sóc người cao tuổi, nhất là trong điều kiện già hoá dân số nhanh”. Nếu các kỳ Đại hội trước từng bước mở rộng nội dung chăm sóc và phát huy người cao tuổi, thì đến Đại hội XIV, các nội dung này được đặt trong mối quan hệ trực tiếp với điều kiện già hóa dân số nhanh. Nếu quan điểm trước đây về người cao tuổi thường được nhìn nhận từ yêu cầu chăm sóc và bảo đảm an sinh, thì quan điểm được nhấn mạnh tại Đại hội XIV cho thấy sự kết hợp giữa bảo vệ, chăm sóc và phát huy. Việc đặt người cao tuổi trong điều kiện “già hóa dân số nhanh” cho thấy Đảng đã nhìn nhận già hóa dân số không đơn thuần là vấn đề nhân khẩu học mà là một vấn đề của xã hội cần được chủ động thích ứng. Đây cũng là sự tiếp nối nhất quán với quan điểm được thể hiện qua các kỳ Đại hội trước, nhưng được đặt trong một bối cảnh mới, khi quy mô và tỷ trọng người cao tuổi ngày càng tăng. Đại hội XIV đã chuyển từ tư duy “ứng phó với già hóa dân số” sang “chủ động thích ứng” với già hóa dân số và phát huy nguồn lực người cao tuổi.
Như vậy, già hóa dân số là một xu hướng tất yếu của quá trình phát triển, đồng thời tác động sâu rộng đến xã hội và phát triển của đất nước. Trong quá trình đó, quan điểm của Đảng về người cao tuổi ngày càng được hoàn thiện theo hướng toàn diện, nhất quán và nhân văn: từ chăm sóc, bảo vệ đến phát huy vai trò, trí tuệ, kinh nghiệm và uy tín của người cao tuổi.
Thực hiện tốt quan điểm đó không chỉ góp phần bảo đảm an sinh xã hội, nâng cao chất lượng cuộc sống của người cao tuổi mà còn củng cố niềm tin của nhân dân với đường lối của Đảng và chính sách, pháp luật của Nhà nước. Đồng thời, đây cũng là cơ sở thực tiễn quan trọng để chủ động đấu tranh với những thông tin sai lệch, xuyên tạc về chính sách người cao tuổi; qua đó góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, tăng cường đồng thuận xã hội và huy động sức mạnh của toàn dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Tài liệu tham khảo
Đảng Cộng sản Việt Nam (2006). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X . Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 121.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2007). Văn kiện Đảng Toàn tập, tập 54. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr. 379.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2011). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 245.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2021). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập 2. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 139.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng.
Hồ Chí Minh (2011). Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 3. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, tr. 232.
Tổng cục Thống kê và United Nations Population Fund (UNFPA) (2021). Người cao tuổi Việt Nam: Phân tích từ Điều tra biến động dân số và kế hoạch hóa gia đình năm 2021.