Tóm tắt:

Bài viết phân tích tư tưởng của Hồ Chí Minh về giáo dục con người mới và ý nghĩa vận dụng trong giai đoạn hiện nay. Theo đó, con người mới xã hội chủ nghĩa là sự kết hợp giữa giá trị truyền thống và tinh hoa thời đại, với các tiêu chí về tư tưởng, đạo đức, tác phong và năng lực. Người nhấn mạnh giáo dục toàn diện, gắn lý luận với thực tiễn, coi đây là quá trình hình thành và hoàn thiện nhân cách. Tư tưởng này có ý nghĩa chiến lược, đặc biệt trong bồi dưỡng thế hệ trẻ. Trong bối cảnh hiện nay, việc vận dụng cần gắn với nâng cao chất lượng giáo dục, phát triển nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện và bền vững.

Từ khóa: con người mới, giáo dục con người mới, tư tưởng Hồ Chí Minh

1. Quan niệm của Hồ Chí Minh về giáo dục con người mới

1.1. Quan niệm của Hồ Chí Minh về con người mới

Quá trình nhận thức về con đường giải phóng dân tộc ở Việt Nam cũng là quá trình Hồ Chí Minh nhận thức rõ bản chất con người mới theo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin.

Con người mới là kết hợp quy luật của sự phủ định biện chứng con người cũ, xã hội cũ. Nó kế thừa những giá trị truyền thống tích cực và tiếp thu những giá trị mới trong quá trình xây dựng xã hội mới.

Khái niệm con người xã hội chủ nghĩa, con người mới xã hội chủ nghĩa được Hồ Chí Minh đặt ra khi miền Bắc bước vào thời kỳ quá độ tiến lên chủ nghĩa xã hội. Lần đầu tiên Hồ Chí Minh đề cập đến khái niệm này trong bài nói với thầy và trò trường Chu Văn An ngày 31/12/1958: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, phải có người xã hội chủ nghĩa” [3,tr.296].

Từ đó khái niệm con người xã hội chủ nghĩa đã được Hồ Chí Minh nhắc đến nhiều lần. Con người mới cần phải có những tiêu chuẩn:

Con người mới xã hội chủ nghĩa phải là những người có tư tưởng xã hội chủ nghĩa: ý thức làm chủ; tinh thần tập thể xã hội chủ nghĩa; có tư tưởng “mình vì mọi người, mọi người vì mình”; tinh thần tiến nhanh, tiến mạnh, tiến vững chắc lên chủ nghĩa xã hội; có tinh thần dám nghĩ, dám làm, vươn lên hàng đầu.

Con người mới xã hội chủ nghĩa phải là những người có đạo đức xã hội chủ nghĩa: trung với nước, hiếu với dân; yêu thương con người; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; có tinh thần quốc tế trong sáng; có lối sống trong sạch, lành mạnh.

Con người mới xã hội chủ nghĩa phải là những con người có tác phong xã hội chủ nghĩa: Người biết lao động có kế hoạch, biện pháp, quyết tâm; lao động có tổ chức, kỷ luật, kỹ thuật; lao động có năng suất, chất lượng, hiệu quả; lao động quên mình, không sợ khó, sợ khổ, vì lợi ích của bản thân, của tập thể và của xã hội.

Con người mới xã hội chủ nghĩa phải là những con người có năng lực làm chủ bản thân, gia đình và công việc của chính mình: là những con người công nhân, nông dân làm chủ công trường, xí nghiệp, ruộng đồng… không những vậy những con người mới phải luôn không ngừng nâng cao trình độ chính trị, văn hóa, khoa học - kỹ thuật, chuyên môn nghiệp vụ để làm chủ.

Với công dân: “Nước ta là nước dân chủ, nghĩa là nước nhà do nhân dân làm chủ. Nhân dân có quyền làm chủ. Nhân dân có quyền lợi làm chủ thì phải có nghĩa vụ làm tròn bổn phận công dân, giữ đúng đạo đức công dân, tức là:

-   Tuân theo pháp luật nhà nước;

-   Tuân theo kỷ luật lao động;

-   Giữ gìn trật tự chung;

-   Đóng góp (nộp thuế) đúng kỳ, đúng số để xây dựng lợi ích chung;

-   Hăng hái tham gia công việc chung;

-   Bảo vệ tài sản công cộng;

-   Bảo vệ Tổ quốc” [6; tr.452].

Còn với Đảng viên, Hồ Chí Minh cho rằng: đảng viên phải suốt đời đấu tranh cho Đảng, giữ gìn kỷ luật Đảng, thực hiện tốt đường lối chính sách của Đảng; đặt lợi ích của Đảng, của nhân dân lên trên, lên trước lợi ích riêng của cá nhân mình; hết lòng hết sức phục vụ nhân dân; vì Đảng, vì dân mà đấu tranh quên mình, gương mẫu trong mọi việc; ra sức học tập chủ nghĩa Mác - Lênin, luôn luôn dùng tự phê bình và phê bình để nâng cao tư tưởng và cải tiến công tác.

Đối với lực lượng công an, Hồ Chí Minh cho rằng:

                     “Đối với tự mình, phải cần, kiệm, liêm, chính

                      Đối với đồng sự, phải thân ái giúp đỡ

                      Đối với Chính phủ, phải tuyệt đối trung thành

                      Đối với nhân dân, phải kính trọng, lễ phép

                      Đối với địch, phải cương quyết, khôn khéo” [5; tr.406-407].

Những cán bộ, chiến sĩ quân đội tùy theo chức trách nhiệm vụ khác nhau, Hồ Chí Minh có những lời răn dạy, nêu lên những yêu cầu phấn đấu cụ thể: Đối với chiến sĩ lái xe thì “yêu xe như con, quý xăng như máu”, đối với chiến sĩ nuôi quân thì “cơm dẻo, canh ngon”, với quân y thì “lương y như từ mẫu”, với cán bộ chỉ huy thì “trí, dũng, nhân, liêm, trung”…

Với thế hệ măng non của đất nước, Hồ Chí Minh cho rằng phải luôn dạy các em:

                      “Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào.

                        Học tập tốt, lao động tốt;

                        Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt;

                        Giữ gìn vệ sinh thật tốt;

                        Thật thà, dũng cảm” [5; tr.356-357]

Đặc biệt đối với Thanh niên, Hồ Chí Minh cho rằng:

“Trước hết phải yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, phải có tinh thần dân tộc vững chắc và tinh thần quốc tế đúng đắn, phải yêu và trọng lao động. Phải giữ gìn kỷ luật. Phải bảo vệ của công. Phải quan tâm đến đời sống của nhân dân” [5; tr.106];

Không những thế, thế hệ thanh niên còn cần:

“Phải thấm nhuần đạo đức cách mạng tức là khiêm tốn, đoàn kết, thực hành chủ nghĩa tập thể, thương yêu, giúp đỡ lẫn nhau, người tiên tiến thì giúp đỡ người kém. Người kém phải cố gắng để tiến lên, ra sức cần, kiệm, để xây dựng nước nhàu” [5; 1tr.06].

Phần nửa của xã hội là phụ nữ, Hồ Chí Minh chỉ rõ:

“Nói phụ nữ, là nói phần nửa xã hội. Nếu không giải phóng phụ nữ thì không giải phóng một nửa loài người. Nếu không giải phóng phụ nữ thì xây dựng chủ nghĩa xã hội một nửa” [4; tr.523].

Vì vậy, Hồ Chí Minh yêu cầu phụ nữ cần phải tăng gia sản xuất, thực hành tiết kiệm, tích cực tham gia quản lý tốt nhà máy, công trường, hăng hái tham gia phong trào đổi công, hợp tác.

Đảng ta luôn quán triệt sâu sắc tư tưởng này, cụ thể như tại Đại hội IV của Đảng (1976), Đảng ta đã nêu ra khá cụ thể về quan niệm con người mới:

“Con người mới xã hội chủ nghĩa là con người Việt Nam mới mà những đặc trưng nổi bật là: làm chủ tập thể, lao động, yêu nước xã hội chủ nghĩa và tinh thần quốc tế vô sản. Đó cũng là sự kết tinh và phát triển những gì cao đẹp nhất trong tâm hồn và cốt cách Việt Nam hun đúc qua bốn nghìn năm lịch sử”. [2,tr.521]

Trong Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội được thông qua tại Đại hội VII của Đảng ta (1991) cũng nhấn mạnh:

“Kết hợp và phát huy đầy đủ vai trò của xã hội, các đoàn thể, nhà trường, gia đình, từng tập thể lao động và tập thể dân cư trong việc chăm lo bồi dưỡng hình thành con người mới. Đó là con người có ý thức làm chủ, ý thức trách nhiệm công dân, có tri thức, sức khỏe và lao động giỏi; sống có văn hóa và tình nghĩa; giàu lòng yêu nước và tinh thần quốc tế chân chính” [1; tr.15].

1.2. Quan niệm của Hồ Chí Minh về nội dung giáo dục con người mới

Muốn đạt mục tiêu chiến lược thì nội dung, phương pháp giáo dục phải toàn diện. Hồ Chí Minh nói: “Trong việc giáo dục và học tập, phải chú trọng đủ các mặt: đạo đức cách mạng, giác ngộ xã hội chủ nghĩa, văn hóa, kỹ thuật, lao động và sản xuất” [2; 190]. Đó là sự kết hợp giữa nội dung toàn diện và phương pháp toàn diện, giữa nhận thức và hành động, lời nói và việc làm, giữa tư tưởng và sự nêu gương thực hành; giữa tư tưởng và lối sống, nếp sống.

Theo Hồ Chí Minh, mục đích của học là để sửa chữa tư tưởng: Hồ Chí Minh cho rằng hăng hái theo cách mạng điều đó rất hay. Nhưng tư tưởng chưa thật đúng là tư tưởng cách mạng, vì thế cần phải học tập để sửa chữa cho đúng. Tư tưởng đúng thì hành động mới khỏi sai lạc và mới làm tròn nhiệm vụ cách mạng được.

“Học để tu dưỡng đạo đức cách mạng: Có đạo đức cách mạng thì mới hi sinh tận tụy với cách mạng, mới lãnh đạo được quần chúng đưa cách mạng tới thắng lợi hoàn toàn.

Học để tin tưởng:

Tin tưởng vào Đoàn thể

Tin tưởng vào nhân dân.

Tin tưởng vào tương lai của dân tộc.

Tin tưởng vào tương lai cách mạng.

Có tin tưởng thì lúc ra thực hành mới vững chắc, hăng hái, lúc gặp khó khăn mới kiên quyết hi sinh.

Học để hành: Học với hành phải đi đôi. Học mà không hành thì học vô ích. Hành mà không học thì hành không trôi chảy” [8; tr.50].

Do đó phải học ở trường, ở sách vở, học lẫn nhau và học nhân dân, không học nhân dân là một thiếu sót rất lớn.

Học với mục đích trước mắt là để có kiến thức, có chuyên môn tốt, tay nghề giỏi, làm việc có hiệu quả, có năng suất cao. Mục tiêu lâu dài, cơ bản là học để làm người. Học làm cán bộ tức là phải biết kết hợp làm việc với làm người. Muốn như vậy, phải có đạo đức cách mạng. Nghĩa là sự học phải đi từ học làm người “vì nhân”, “thành nhân” rồi mới đến “thành nghiệp”.

Thực chất nội dung giáo dục con người mới là xây dựng về mặt nhân cách. Nhân cách con người chính là mức độ phù hợp giữa giá trị, thước đo giá trị của từng người với thang giá trị, thước đo giá trị của gia đình, cộng đồng, giai cấp, dân tộc và nhân loại. Nói cụ thể, nội dung giáo dục con người mới là xây dựng một hệ thống giá trị về: lý tưởng, đạo đức, trí tuệ, thể lực, kỹ năng, tâm hồn… làm cho con người có những phẩm chất và năng lực mới, đáp ứng được những yêu cầu của sự phát triển kinh tế - xã hội.

Hồ Chí Minh chỉ rõ mỗi cấp giáo dục cần nhận thức rõ nhiệm vụ của mình.

Đối với bậc Đại học thì cần kết hợp lý luận khoa học với thực hành, ra sức học tập lý luận và khoa học tiên tiến của các nước, kết hợp với thực tiễn của nước ta, để thiết thực giúp ích cho công cuộc xây dựng nước nhà.

Ở bậc Trung học thì cần đảm bảo cho học trò những tri thức phổ thông chắc chắn, thích hợp với nhu cầu và tiền đồ xây dựng nước nhà, bỏ qua phần nào không cần thiết trong thực tế.

Với Tiểu học thì cần giáo dục cho các cháu thiếu nhi: yêu Tổ quốc, thương đồng bào, yêu lao động, yêu khoa học, yêu trọng của công. Cách dạy phải nhẹ nhàng vui vẻ, chớ gò ép thiếu nhi vào khuôn khổ của người lớn. Phải đặc biệt chú ý giữ gìn sức khỏe của các cháu [8;tr.81].

Đối với giáo dục mầm non cần dạy các cháu biết yêu Tổ Quốc, thương đồng bào, yêu lao động, biết vệ sinh, giữ kỷ luật, học văn hóa. Phải làm sao cho trẻ có tính kỷ luật nhưng vẫn vui vẻ, hoạt bát chứ không phải khúm núm, đặt đâu ngồi đấy. Trẻ con trong sáng như tấm gương, cái tốt thì dễ tiếp thu, cái xấu cũng dễ tiếp thu.

“Phải giáo dục cho các cháu đạo đức cộng sản, biết yêu nước, yêu đồng bào, yêu lao động, yêu kỷ luật… Khi giáo dục phải thiết thực, không được làm cho các cháu thành những “con vẹt”, làm cho các cháu khi chơi là được học, trong khi học vui vẻ như được chơi” [7; tr.331].

Theo Hồ Chí Minh, nội dung giáo dục và đào tạo con người mới phải toàn diện, xuất phát từ thực tiễn cách mạng, của xã hội và của bản thân sự nghiệp giáo dục và đào tạo. Nội dung trong giáo dục và đào tạo con người mới trong tư tưởng Hồ Chí Minh được thể hiện rõ trong bài báo “Gửi các em học sinh” trên báo Nhân dân ngày 24/10/1955, đối với các em việc giáo dục gồm có: Thể dục để làm cho thân thể khỏe mạnh; trí dục để ôn lại những điều đã học, học thêm tri thức mới; mỹ dục để phân biệt cái đẹp, cái gì không đẹp; đức dục là yêu Tổ quốc, yêu nhân dân, yêu lao động, yêu khoa học, yêu của công (năm cái yêu)” [8; tr.75).

Với mục tiêu giáo dục đã đề ra, Hồ Chí Minh khẳng định trong mỗi công dân Việt Nam, đặc biệt là thế hệ trẻ phải được giáo dục một cách toàn diện. Nội dung quan điểm giáo dục toàn diện của Hồ Chí Minh được thể hiện đó là: giáo dục lý tưởng cách mạng, giáo dục đạo đức cách mạng, nâng cao về mặt trí tuệ, phát triển thể lực và luôn hướng về nghệ thuật thẩm mỹ.

2. Ý nghĩa tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục con người mới

Tư tưởng giáo dục con người mới của Hồ Chí Minh có ảnh hưởng rất lớn đối với công cuộc xây dựng một nền giáo dục mới. Chính vì vậy Đảng và Nhà nước ta đã quán triệt một cách chặt chẽ quan điểm “ai cũng được học hành”;

Công cuộc đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta trong những năm qua cho thấy, trước sự tác động mạnh mẽ của kinh tế thị trường, sự mở cửa, hội nhập đã xuất hiện không ít tư tưởng coi thường các giá trị tốt đẹp của nhân cách con người, những phẩm chất đạo đức truyền thống, những định hướng thẩm mý đúng đắn, một bộ phận không nhỏ trong xã hội chưa nhận thức được tầm quan trọng và vai trò của thế hệ trẻ.

Quán triệt tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ giúp chúng ta nhận thức được việc giáo dục, đào tạo con người mới là một vấn đề chiến lược cơ bản của cách mạng. Theo Hồ Chí Minh, cách mạng là sự nghiệp lâu dài đầy khó khăn, thử thách của nhiều thế hệ, việc bàn giao giữa các thế hệ không chỉ trao lại những gì đã có mà quan trọng hơn, khó khăn hơn nhiều là chuẩn bị cho thế hệ sau những gì cần thiết để họ có khả năng giữ gìn bảo tồn và phát huy những thành quả quý báu mà các thế hệ trước đã tạo ra, vượt lên những gì thế hệ trước mong muốn nhưng chưa làm được, đồng thời có khả năng thực hiện thắng lợi mục tiêu, nhiệm vụ của cách mạng trong mỗi chặng đường lịch sử. Điều đó có nghĩa giáo dục, bồi dưỡng thế hệ trẻ, thế hệ cách mạng cho đời dau là một quy luật của sự vận động lịch sử.

Hồ Chí Minh đã chỉ rõ: bồi dưỡng thế hệ trẻ là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân, là trách nhiệm của toàn bộ hệ thống chính trị. Nhưng bồi dưỡng thế hệ trẻ trực tiếp vẫn là trách nhiệm của thế hệ đi trước, thế hệ cha anh, lớp người đang giữ vai trò chủ chốt trong guồng máy kinh tế xã hội, đang lao động, chiến đấu, công tác và quản lý các mặt đời sống của đất nước.

Yếu tố quyết định nhất là sự lãnh đạo của Đảng. Chính vì vậy, khi nói đến thế hệ trẻ, trong Di chúc, Hồ Chí Minh đã căn dặn:

“Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng”, vừa “chuyên” [9; tr.510].

Những tư tưởng của Hồ Chí Minh là định hướng cho hành động của toàn Đảng, toàn dân, giáo dục góp phần vào thắng lợi của sự nghiệp cách mạng và phát triển đất nước.

3. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục con người trong giai đoạn hiện nay

Thành quả mà giáo dục của Việt Nam đã nói lên sự trung thành của toàn Đảng, toàn dân ta trong việc thực hiện tư tưởng Hồ Chí Minh về đào tạo thế hệ cách mạng cho đời sau.

Với tinh thần đó, kết hợp với truyền thống hiếu học của dân tộc, ngày nay nước ta có được sự nghiệp giáo dục đủ năng lực đảm bảo hàng năm thu hút hàng triệu con em đến trường.

Việc bồi dưỡng và phát triển con người mới đó sẽ là động lực to lớn nhằm thúc đẩy xã hội ngày càng phát triển. Việc giáo dục con người mới đáp ứng yêu cầu của thời đại và nó có ý nghĩa vô cùng quan trọng. Để đáp ứng được yêu cầu đó thì Việt Nam cần phải nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, thực hiện xã hội hóa giáo dục.

Đại hội VII (1991) Đảng tiếp tục nhận định rằng: Phát triển giáo dục là nhiệm vụ trọng tâm, Đảng đã đề ra văn kiện quan trọng. Hội nghị Trung ương II khóa VIII (1996) và Hội nghị Trung ương V khóa VIII với nội dung quyết xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

Ở nước ta, việc mở mang giáo dục là công việc cấp bách hàng đầu. Giáo dục đào tạo đóng vai trò quan trọng góp phần nhằm giải phóng các động lực, tiềm năng của con người, là biện pháp cơ bản để hình thành và phát triển nhân cách.

Vì vậy mà việc giáo dục những con người mới sẽ góp phần xây dựng con người xã hội chủ nghĩa, thực hiện thành công sự nghiệp đổi mới, sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước với tinh thần: giáo dục và đào tạo là chìa khóa mở cửa tiến vào tương lai.

Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ VI khóa IX (2000) về việc thúc đẩy, phát triển giáo dục đào tạo, khoa học công nghệ, công tác tổ chức cán bộ. Ngày 27/06/2005 Chủ tịch nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã công bố luật giáo dục mới có hiệu lực từ ngày 1/6/2005 gồm 9 chương 120 điều ghi rõ:

“Mục tiêu giáo dục đào tạo là tạo ra con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và chỉ ra phương pháp, mục tiêu đúng đắn cho việc giáo dục toàn dienj trong đào tạo, xây dựng và hát triển nhân cách những con người biết học tập để “thật thà phụng sự nhân dân”, để đấu tranh bài trừ cái xâu, xây dựng và bảo vệ tổ quốc, để có thể sánh vai với các cường quốc năm châu trên thế giới”

Để nâng cao kết quả thực hiện tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục con người Việt Nam mới. Đại học Đại biểu toàn quốc làn thứ IX của Đảng cộng sản Việt Nam đã khẳng định: Tiếp tục quán triệt quan điểm giáo dục là quốc sách hàng đầu và tạo sự chuyển biến cơ bản toàn diện trong sự phát triển giáo dục và đào tạo. Củng cố và duy trì thành quả phổ cập giáo dục tiểu học và xóa mù chữ, dặc biệt các tỉnh miền núi, vùng sâu, vùng xa; thực hiện phổ cập giáo dục trung học cơ sở, xây dựng thêm trường học ở các cấp học phổ thông, bảo đảm số học sinh trong lớp của từng cấp học theo tiêu chuẩn nhằm nâng cao chất lượng dạy và học.

Trong thời đại mới, thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, chúng ta cần có những biện pháp cụ thể vận dụng hiệu quả tư tưởng Hồ Chí Minh vào việc xây dựng con người mới xã hội chủ nghĩa. Thực tiễn hơn 30 năm đổi mới ở nước ta đã chứng minh việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục con người mới vào chiến lược phát triển con người không chỉ là bài học hôm nay mà còn là bài học mai sau. Những giá trị đó vẫn còn trường tồn trong lịch sử, như kim chỉ nam cho mọi hành động của Đảng và Nhà nước trong thực hiện chiến lược xây dựng con người Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.

KẾT LUẬN

Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục con người mới có tính phổ quát, mang tính thời đại sâu sắc, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, là cơ sở, nền tảng của nền giáo dục Việt Nam hiện nay. Hiện nay, Việt Nam đang bước vào kỷ nguyên mới, xây dựng đất nước phồn vinh, nhân dân có cuộc sống ấm no, hạnh phúc, đòi hỏi sự nghiệp giáo dục cần tạo những bước đột phá mới về nguồn nhân lực có trình độ cao. Vì vậy, việc vận dụng, sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục cần tiếp tục phải đẩy mạnh.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1.      Phạm Văn Đồng (1993), Hồ Chí Minh và con người Việt Nam trên con đường dân giàu nước mạnh, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.15.

2.      Đảng Cộng sản Việt Nam (1998), Văn kiện Hội nghị Trung ương lần thứ 4, khóa VIII, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.521.

3.     Hồ Chí Minh (1995), Biên niên tiểu sử, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.296.

4.      Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.523.

5.      Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 2, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.106.

6.      Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.452.

7.      Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 5, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.331.

8.      Hồ Chí Minh (2000), Toàn tập, tập 6, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.75,81.

9.      Hồ Chí Minh về xây dựng con người mới (1995), Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, tr.510.