1. Sự cần thiết đảm bảo công bằng trong tiếp cận và hưởng lợi từ chuyển đổi số

Chuyển đổi số không đơn thuần là việc đưa máy tính, Internet hay trí tuệ nhân tạo (AI) vào cuộc sống, mà là quá trình thay đổi toàn diện phương thức vận hành của xã hội. Trong bối cảnh đó:

Công bằng trong tiếp cận là tạo điều kiện bình đẳng về hạ tầng kỹ thuật số, thiết bị thông minh, mạng Internet tốc độ cao cũng như năng lực số cho mọi tầng lớp nhân dân - dù ở thành thị hay nông thôn, miền núi hay hải đảo, người trẻ hay người lớn tuổi.

Công bằng trong hưởng lợi là việc đảm bảo rằng các thành quả của nền kinh tế số (dịch vụ công trực tuyến, y tế thông minh, giáo dục trực tuyến, cơ hội việc làm mới...) phải đến được với mọi người một cách bình đẳng, nâng cao chất lượng cuộc sống cho mọi nhóm xã hội.

Công bằng trong tiếp cận và hưởng lợi từ chuyển đổi số được hiểu là việc bảo đảm mọi cá nhân, nhóm xã hội và cộng đồng có cơ hội thực chất để tiếp cận hạ tầng, thiết bị, thông tin, dịch vụ và các nguồn lực số; đồng thời có khả năng sử dụng những nguồn lực đó để cải thiện đời sống, phát triển năng lực và nâng cao vị thế kinh tế - xã hội.

Nghiên cứu của Derksen, Michaud-Leclerc và Souza (2022) tại Malawi chỉ ra rằng việc tiếp cận công nghệ giúp học sinh gia tăng thời gian đọc, đồng thời cải thiện kết quả học tập môn Tiếng Anh và Sinh học, đặc biệt đối với nhóm học sinh có thành tích thấp. Tương tự, Báo cáo Giám sát Giáo dục Toàn cầu năm 2023 của UNESCO khẳng định công nghệ số góp phần mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức, cá nhân hóa quá trình học tập và tăng cường khả năng thực hành.

Các nghiên cứu kinh tế lượng cũng cho thấy khả năng tiếp cận và ứng dụng công nghệ thông tin có tác động tích cực đến cơ hội tham gia thị trường lao động và chất lượng việc làm. Cụ thể, Hjort và Poulsen (2019), trong nghiên cứu đăng trên American Economic Review, sử dụng phương pháp Difference-in-Differences (DID) để phân tích tác động của Internet tốc độ cao tại 12 quốc gia châu Phi. Kết quả cho thấy việc mở rộng hạ tầng Internet góp phần gia tăng tỷ lệ có việc làm, thu nhập và nhu cầu lao động trong các ngành nghề đòi hỏi kỹ năng cao. Tương tự, trong nghiên cứu Mobile Broadband, Poverty, and Labor Outcomes in Tanzania (Băng thông rộng di động, Nghèo đói và Kết quả Lao động ở Tanzania) năm 2023 đăng trên The World Bank Economic Review cho thấy vùng phủ sóng 3G giúp cải thiện khả năng tham gia lực lượng lao động, tiếp cận việc làm hưởng lương và cơ hội tự tạo việc làm phi nông nghiệp.

Ứng dụng công nghệ thông tin trong lĩnh vực y tế có khả năng mở rộng phạm vi tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe, nâng cao tính liên tục và hiệu quả của hoạt động khám, chữa bệnh. Barbosa và cộng sự (2021), trong nghiên cứu Improving Access to Care: Telemedicine Across Medical Domains (Nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ y tế: Khám chữa bệnh từ xa trên các lĩnh vực y khoa), đăng trên Annual Review of Public Health, chỉ ra rằng y tế từ xa góp phần giảm rào cản địa lý, tạo điều kiện để người dân, đặc biệt tại khu vực vùng sâu, vùng xa, tiếp cận dịch vụ tư vấn, chẩn đoán và điều trị từ các cơ sở y tế chuyên sâu. Đồng thời, công nghệ số hỗ trợ theo dõi sức khỏe liên tục, tăng khả năng tiếp cận thông tin y tế và kết nối giữa các tuyến chăm sóc sức khỏe.

Có thể thấy, bảo đảm công bằng trong chuyển đổi số góp phần thúc đẩy công bằng xã hội và thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các nhóm dân cư. Trong xã hội hiện đại, khả năng tiếp cận công nghệ ngày càng ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội học tập, việc làm, tiếp cận thông tin và tham gia các dịch vụ thiết yếu.

2. Mục tiêu và yêu cầu theo quy định

Theo Luật chuyển đổi số 2025, phát triển xã hội số phải tạo lập môi trường để mọi tổ chức và cá nhân tiếp cận, sử dụng và thụ hưởng lợi ích thuận tiện, an toàn, hiệu quả. Các yêu cầu trọng tâm bao gồm:

Bảo đảm cơ hội công bằng: Mọi người dân đều được tiếp cận dịch vụ số, đặc biệt chú trọng đến các nhóm yếu thế, người cao tuổi, người khuyết tật và đồng bào ở vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo.

Phát triển năng lực số: Phổ cập kiến thức và kỹ năng sử dụng công nghệ số, đưa năng lực số trở thành nội dung bắt buộc trong các chương trình giáo dục và đào tạo.

Thu hẹp khoảng cách số: Phát triển hạ tầng internet, hỗ trợ thiết bị và nền tảng trực tuyến cho các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn.

Bảo vệ quyền lợi và an toàn: Bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng và quyền con người trên môi trường số.

3. Những rào cản trên hành trình thu hẹp khoảng cách số

Để bảo đảm sự công bằng, trước hết cần nhìn nhận những thách thức và bất bình đẳng đang tồn tại:

Khoảng cách hạ tầng và thiết bị: Tại các khu vực vùng sâu, vùng xa, vùng bãi ngang ven biển, hạ tầng viễn thông còn hạn chế; việc tiếp cận với các thiết bị thông minh hiện đại vẫn là gánh nặng tài chính với nhiều gia đình khó khăn.

Khoảng cách về năng lực số (Digital Literacy): Khả năng sử dụng công nghệ giữa các lứa tuổi và trình độ học vấn có sự chênh lệch rõ rệt. Người cao tuổi, người lao động phổ thông hay đồng bào dân tộc thiểu số thường gặp khó khăn trong việc thao tác trên các nền tảng trực tuyến.

Rủi ro bất bình đẳng xã hội mới: Trong nền kinh tế số, những người có vốn, có tri thức và kỹ năng số cao dễ dàng tích lũy thêm lợi ích. Ngược lại, người lao động kỹ năng thấp phải đối mặt với nguy cơ bị thay thế bởi tự động hóa và AI.

4. Giải pháp chiến lược để “Không ai bị bỏ lại phía sau”

Bảo đảm công bằng trong tiếp cận và hưởng lợi từ chuyển đổi số là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Để giải được bài toán này, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp:

Phổ cập hạ tầng và thiết bị số

Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo, ưu tiên đầu tư hạ tầng viễn thông, phủ sóng 4G/5G đến từng thôn, bản, vùng cao. Bên cạnh đó, cần có các chính sách hỗ trợ thiết bị thông minh, gói cước ưu đãi cho các hộ nghèo, gia đình chính sách và học sinh khó khăn.

Nâng cao năng lực số toàn dân

Công nghệ chỉ phát huy giá trị khi con người biết làm chủ nó. Việc đưa kỹ năng số vào chương trình giáo dục phổ thông, mở rộng các lớp tập huấn cộng đồng, thúc đẩy mô hình “Tổ công nghệ số cộng đồng” “đi từng ngõ, gõ từng nhà” là chìa khóa giúp người dân tự tin tham gia môi trường số.

Phát triển dịch vụ công số bình đẳng và thân thiện

Các dịch vụ hành chính công, khám chữa bệnh từ xa (Telehealth), hay các nền tảng học tập trực tuyến cần được thiết kế đơn giản, dễ sử dụng, hỗ trợ nhiều ngôn ngữ (bao gồm cả tiếng dân tộc thiểu số) và tối ưu hóa cho những người có yếu tố yếu thế (người khuyết tật, người lớn tuổi).

Hoàn thiện thể chế và bảo vệ người dân trên không gian mạng

Cần có chính sách phân phối lại lợi ích thông qua điều tiết kinh tế số, bảo vệ quyền lợi người lao động tự do (Gig economy), đồng thời xây dựng môi trường mạng an toàn. Bảo vệ dữ liệu cá nhân, ngăn chặn lừa đảo trực tuyến chính là cách bảo vệ những người dễ bị tổn thương nhất trước các rủi ro số.

5. Tương lai của một xã hội số bao trùm và toàn diện

Chuyển đổi số không phải là mục đích cuối cùng, mà là phương tiện để xây dựng một xã hội phát triển phồn vinh, hạnh phúc và bền vững.

Một nền kinh tế số phát triển mạnh mẽ nhưng để lại một bộ phận lớn dân cư ở phía sau là một nền kinh tế thiếu bền vững. Ngược lại, khi mọi người dân - bất kể hoàn cảnh hay vị trí địa lý - đều có thể tìm kiếm thông tin, học tập, kinh doanh và hưởng thụ các tiện ích xã hội trên môi trường số, chuyển đổi số mới thực sự phát huy giá trị nhân văn cao cả nhất của mình.

Bảo đảm công bằng trong tiếp cận và hưởng lợi từ chuyển đổi số vừa là mục tiêu, vừa là thước đo sự thành công của tiến trình phát triển quốc gia. Đây không chỉ là câu chuyện của công nghệ, mà là câu chuyện của trách nhiệm xã hội, lòng nhân ái và tầm nhìn tương lai.

Tài liệu tham khảo

Abbey, C., Ma, Y., Akhtar, M., Emmers, D., Fairlie, R., Fu, N., Johnstone, H. F., Loyalka, P., Rozelle, S., Xue, H., & Zhang, X. (2024). Generalizable evidence that computer assisted learning improves student learning: A systematic review of education technology in China. Computers and Education Open, 6 , Article 100161. https://doi.org/10.1016/j.caeo.2024.100161

Bahia, K., Castells, P., Cruz, G., Masaki, T., Rodríguez-Castelán, C., & Sanfelice, V. (2023). Mobile broadband, poverty, and labor outcomes in Tanzania. The World Bank Economic Review, 37 (2), 235–256. https://doi.org/10.1093/wber/lhad003

Barbosa, W., Zhou, K., Waddell, E., Myers, T., & Dorsey, E. R. (2021). Improving access to care: Telemedicine across medical domains. Annual Review of Public Health, 42 , 463–481. https://doi.org/10.1146/annurev-publhealth-090519-093711 

Derksen, L., Michaud-Leclerc, C., & Souza, P. C. L. (2022). Restricted access: How the internet can be used to promote reading and learning. Journal of Development Economics, 155 , Article 102810. https://doi.org/10.1016/j.jdeveco.2021.102810 

Hjort, J., & Poulsen, J. (2019). The arrival of fast internet and employment in Africa. American Economic Review, 109 (3), 1032–1079. https://doi.org/10.1257/aer.20161385

Global Education Monitoring Report Team. (2023). Global education monitoring report 2023: Technology in education: A tool on whose terms? UNESCO. https://doi.org/10.54676/UZQV8501

Quốc hội. (2025). Luật Chuyển đổi số 148/2025/QH15 .