Quan điểm của Đảng và yêu cầu lấy đồng bào dân tộc thiểu số làm trung tâm

Quyết định số 1087/QĐ-TTg ngày 02/10/2024 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Tăng cường chuyển đổi số lĩnh vực công tác dân tộc đến năm 2030” xác định chuyển đổi số trong công tác dân tộc phải gắn với phát triển Chính phủ điện tử, hướng tới Chính phủ số, đồng thời thúc đẩy kinh tế số và xã hội số tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Mục tiêu không chỉ là hiện đại hóa phương thức quản lý nhà nước mà còn góp phần phát triển kinh tế, bảo đảm an sinh xã hội, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Trong định hướng đó, chuyển đổi số đối với phụ nữ dân tộc thiểu số có ý nghĩa đặc biệt đối với mục tiêu thu hẹp khoảng cách vùng miền, thúc đẩy bình đẳng giới và phát triển bền vững.

Một yêu cầu có tính nền tảng là quá trình chuyển đổi số phải bám sát chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước, đồng thời phù hợp với Chương trình chuyển đổi số quốc gia, các chiến lược phát triển Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số và dữ liệu quốc gia. Cùng với đầu tư công nghệ, chuyển đổi nhận thức của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức và người lao động trong lĩnh vực công tác dân tộc là điều kiện quan trọng để chính sách đi vào thực tiễn.

Đáng chú ý, cách tiếp cận lấy đồng bào dân tộc thiểu số làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của chuyển đổi số đặt ra yêu cầu phải chuyển từ tư duy cung cấp công nghệ sang tăng năng lực sử dụng công nghệ. Đối với phụ nữ dân tộc thiểu số, điều này đồng nghĩa với việc các nền tảng, dịch vụ và hoạt động hỗ trợ phải phù hợp với nhu cầu thực tế, khả năng tiếp cận, đặc điểm văn hóa - xã hội và điều kiện sinh kế của từng cộng đồng.

Cơ hội và ý nghĩa của chuyển đổi số đối với phụ nữ dân tộc thiểu số

Trước hết, chuyển đổi số tạo thêm không gian phát triển sinh kế và tham gia kinh tế số. Thông qua mạng xã hội, nền tảng số và thương mại điện tử, phụ nữ dân tộc thiểu số có thể quảng bá nông sản, sản phẩm thổ cẩm, hàng thủ công mỹ nghệ và các sản phẩm đặc trưng của địa phương đến thị trường rộng hơn. Khi được trang bị kỹ năng phù hợp, công nghệ có thể giúp giảm khoảng cách địa lý, giảm chi phí tiếp cận khách hàng và mở ra cơ hội hình thành các mô hình kinh doanh nhỏ dựa trên nguồn lực bản địa.

Thứ hai, chuyển đổi số mở rộng khả năng tiếp cận tri thức và các dịch vụ xã hội thiết yếu. Phụ nữ vùng đồng bào dân tộc thiểu số có thể tìm kiếm thông tin về chăm sóc sức khỏe, sức khỏe sinh sản, phương pháp trồng trọt, chăn nuôi, kiến thức thị trường và các chính sách hỗ trợ. Việc sử dụng dịch vụ công trực tuyến và định danh điện tử cũng có thể giúp người dân giảm thời gian, chi phí đi lại khi thực hiện một số thủ tục hành chính, đặc biệt tại những địa bàn xa trung tâm.

Thứ ba, năng lực số gắn trực tiếp với khả năng nâng cao vị thế và thúc đẩy bình đẳng giới. Khi phụ nữ chủ động sử dụng thiết bị số, tự tìm kiếm thông tin, kết nối thị trường và tiếp cận dịch vụ công, họ có thêm điều kiện để tham gia các quyết định liên quan đến sinh kế, chăm sóc gia đình và hoạt động cộng đồng. Vì vậy, làm chủ công nghệ không chỉ là một kỹ năng kỹ thuật; đó còn là một dạng năng lực xã hội, góp phần tăng tính tự chủ và tiếng nói của phụ nữ dân tộc thiểu số.

Những thách thức và rào cản cần được nhận diện đúng

Cơ hội do chuyển đổi số mang lại là rõ ràng, nhưng mức độ thụ hưởng không tự động diễn ra như nhau giữa các nhóm dân cư. Với phụ nữ dân tộc thiểu số, rào cản về ngôn ngữ phổ thông và trình độ học vấn có thể làm giảm khả năng tiếp cận trực tiếp tới thông tin, chính sách và pháp luật của Nhà nước. Hạn chế về kỹ năng đọc - viết và sử dụng tiếng Việt cũng khiến một bộ phận phụ nữ gặp khó khăn khi thao tác trên thiết bị thông minh hoặc sử dụng các phần mềm, ứng dụng được thiết kế chủ yếu bằng tiếng Việt.

Bên cạnh đó, điều kiện hạ tầng tại một số vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số còn chưa đồng bộ. Thiếu hạ tầng thiết yếu và dịch vụ xã hội không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà còn tạo ra khoảng cách số trong khả năng tiếp cận thiết bị, đường truyền và các dịch vụ trực tuyến. Do đó, việc đánh giá mức độ chuyển đổi số không nên chỉ dựa trên độ phủ hạ tầng hoặc số lượng tài khoản, mà cần quan tâm đến khả năng sử dụng thực tế và lợi ích mà người dùng nhận được.

Một rào cản quan trọng khác là hạn chế về năng lực số. Khi thiếu kỹ năng tìm kiếm, đánh giá và sử dụng thông tin, phụ nữ dân tộc thiểu số có thể bỏ lỡ cơ hội học tập, chăm sóc sức khỏe, tiếp cận chính sách an sinh xã hội, nguồn vốn, chương trình hỗ trợ khởi nghiệp hoặc các hướng phát triển sinh kế mới. Đồng thời, việc tham gia môi trường số khi chưa được trang bị kỹ năng an toàn còn làm gia tăng nguy cơ bị lừa đảo, chiếm đoạt tài sản hoặc khai thác thông tin cá nhân. Vì vậy, khoảng cách số cần được nhìn nhận đồng thời ở cả ba phương diện: khả năng tiếp cận, năng lực sử dụng và mức độ an toàn.

Giải pháp trọng tâm: từ tiếp cận công nghệ đến làm chủ công nghệ

Để chuyển đổi số thực sự trở thành động lực nâng cao năng lực và vị thế của phụ nữ dân tộc thiểu số, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về hạ tầng, kỹ năng, nội dung và tổ chức hỗ trợ tại cơ sở. Quyết định số 1719/QĐ-TTg ngày 14/10/2021 phê duyệt Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030 đã đặt ra yêu cầu hiện đại hóa hệ thống thông tin, tuyên truyền và thông tin đối ngoại, cung cấp nội dung thiết yếu, chuyên sâu, có giá trị thực tiễn và phù hợp với khả năng tiếp cận thông tin của người dân.

Từ yêu cầu đó, nội dung số dành cho phụ nữ dân tộc thiểu số cần được thiết kế theo hướng dễ hiểu, trực quan, gần với nhu cầu đời sống và sinh kế; đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin trong tổ chức sản xuất, truyền thông và phổ biến chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Hiệu quả của chuyển đổi số cần được đo bằng khả năng người dân hiểu, sử dụng và chuyển hóa thông tin thành hành động, thay vì chỉ dừng ở việc đưa thông tin lên môi trường số.

Thông qua Dự án 8 tại Quyết định 1719/QĐ-TTg, Hội Liên hiệp Phụ nữ tại các địa phương vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi cần tiếp tục đẩy mạnh các lớp tập huấn kỹ năng số, cử cán bộ bám sát cơ sở, phát huy vai trò của các tổ truyền thông cộng đồng. Đồng thời tăng cường phối hợp giữa hội phụ nữ, đoàn thanh niên và các tổ chức đoàn thể để hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến và các ứng dụng thiết yếu. Cách làm “cầm tay chỉ việc”, tổ chức các tổ công nghệ số cộng đồng với lực lượng nòng cốt tại thôn, bản có ý nghĩa đặc biệt đối với nhóm phụ nữ lớn tuổi, ít có điều kiện tiếp cận công nghệ hoặc còn hạn chế về ngôn ngữ và kỹ năng số.

Cùng với đó, cần tiếp tục ưu tiên nâng cấp hạ tầng viễn thông tại vùng sâu, vùng xa; phát triển các chương trình đào tạo kỹ năng số gắn với sinh kế; hướng dẫn kỹ năng nhận diện thông tin xấu, giả mạo và phòng tránh gian lận trên không gian mạng. Việc hỗ trợ phụ nữ dân tộc thiểu số cần hướng tới một chu trình đầy đủ: có thiết bị và kết nối, có kỹ năng sử dụng, có nội dung phù hợp, có người hướng dẫn và có môi trường số an toàn.

Chuyển đổi số phải trở thành năng lực phát triển của phụ nữ vùng cao

Chuyển đổi số chỉ thực sự có ý nghĩa khi công nghệ giúp người dân giải quyết tốt hơn những nhu cầu cụ thể của đời sống. Đối với phụ nữ dân tộc thiểu số, mục tiêu cuối cùng không phải là sử dụng được nhiều ứng dụng hơn, mà là có thêm cơ hội học tập, tiếp cận dịch vụ, cải thiện sinh kế, bảo vệ quyền lợi và tham gia chủ động hơn vào đời sống gia đình, cộng đồng.

Vì vậy, thúc đẩy chuyển đổi số trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số cần gắn chặt với mục tiêu trao quyền. Khi phụ nữ được trang bị năng lực số phù hợp và được hỗ trợ trong một hệ sinh thái an toàn, dễ tiếp cận, công nghệ có thể trở thành đòn bẩy giúp họ vươn lên làm chủ cuộc sống, đồng thời trở thành những chủ thể tích cực trong quá trình hình thành xã hội số ở vùng cao. Đây cũng là một trong những điều kiện quan trọng để chuyển đổi số đóng góp thực chất vào bình đẳng giới, bảo đảm an sinh xã hội và phát triển bền vững vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.