Toàn cảnh phiên họp nghiệm thu cấp Bộ tại Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

Hội đồng do GS.TS. Lê Văn Lợi làm Chủ tịch; GS.TS. Nguyễn Văn Tỉnh làm Phó Chủ tịch. Hai ủy viên phản biện là GS.TS. Đặng Nguyên Anh và PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc; các ủy viên gồm TS. Nguyễn Thành Trung, PGS.TS. Vũ Mạnh Lợi và TS. Nguyễn Song Tùng. Phiên họp nhằm đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ, mức độ đáp ứng yêu cầu khoa học và khả năng ứng dụng các kiến nghị vào thực tiễn quản lý nguồn nước.

Báo cáo của Chủ nhiệm đề tài

Trình bày trước Hội đồng, TS. Đỗ Thị Kim Anh khẳng định nước không chỉ là điều kiện sinh tồn, phát triển sản xuất mà còn là điều kiện định hình không gian cư trú, phương thức tổ chức xã hội, góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của các cộng đồng. Trong lịch sử Việt Nam, truyền thống trị thủy và nền văn minh lúa nước đã hình thành những phương thức hợp tác, tự quản và tri thức bản địa về sử dụng, bảo vệ nguồn nước. Tuy nhiên, trước tác động của biến đổi khí hậu, ô nhiễm và nhu cầu khai thác ngày càng lớn, việc phát huy vai trò cộng đồng đang trở thành yêu cầu cấp thiết trong quản trị an ninh nguồn nước.

Nhóm nghiên cứu khảo sát 200 người đại diện cho 200 hộ dân theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích tại 8 thôn thuộc 4 xã sau sáp nhập bao gồm: Thái Hòa, Bình Xa (Tuyên Quang) và Minh Châu, An Châu (Nghệ An) (với sự khác biệt về cách thức khai thác, sử dụng và bảo vệ nguồn nước), đồng thời phỏng vấn sâu 30 cán bộ quản lý, phụ trách chuyên môn và người dân tại địa phương. Từ kết quả nghiên cứu, Chủ nhiệm đề tài nhấn mạnh ba phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, nhận thức, thái độ và sự sẵn sàng tham gia của cộng đồng trong vấn đề bảo vệ an ninh nguồn nước rất tích cực. Trên 90% người được hỏi đồng ý hoặc hoàn toàn đồng ý với nhiều nhận định về vai trò thiết yếu của nguồn nước, nguyên nhân và hậu quả của ô nhiễm, cạn kiệt; điểm sẵn sàng tham gia trung bình đạt 24,8/25. Đây là nguồn lực xã hội quan trọng nếu được chuyển hóa thành hành động trong bảo vệ an ninh nguồn nước.

Thứ hai, tồn tại khoảng cách đáng kể giữa nhận thức, sự sẵn sàng và hành vi tham gia thực tế. Người dân tham gia chủ yếu ở những hoạt động trực tiếp như đóng góp ngày công, kinh phí, vệ sinh môi trường, duy tu công trình, trong khi việc góp ý phương án, lập kế hoạch, tham gia quyết định và giám sát còn hạn chế. Điều đó thể hiện cộng đồng chưa thực sự phát huy đầy đủ vai trò chủ thể trong quản trị nguồn nước

Thứ ba, mức độ tham gia của cộng đồng phụ thuộc vào điều kiện tổ chức và hỗ trợ tại cơ sở. Khả năng tiếp cận thông tin, sự dẫn dắt của chính quyền và vai trò của Mặt trận Tổ quốc, đoàn thể, hợp tác xã và các tổ chức cộng đồng là những yếu tố đáng chú ý trong phạm vi mẫu khảo sát có mối liên hệ với việc tham gia của cộng đồng. Điều này gợi mở rằng muốn tăng sự tham gia cần cải thiện chính cơ chế và tạo môi trường, điều kiện và cơ hội cho người dân tham gia một cách chủ động, tự nguyện, thay vì chỉ nhấn mạnh tuyên truyền nâng cao nhận thức.

Từ các phát hiện, đề tài nhận diện những rào cản, điểm nghẽn nổi bật: quyền tham gia của người dân chưa được cụ thể hóa đầy đủ thành quy trình, thẩm quyền và trách nhiệm tại cơ sở; nhân lực phụ trách tài nguyên, môi trường, thủy lợi còn mỏng trong khi phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ, lĩnh vực chuyên môn, đặc biệt khi địa bàn quản lý mở rộng hơn sau sáp nhập; nhiều hoạt động vận động còn mang tính thời điểm, phong trào; điều kiện hạ tầng, địa hình và sinh kế hạn chế khả năng tham gia thường xuyên của cộng đồng.

Trên cơ sở đó, nhóm nghiên cứu đề xuất cụ thể hóa quyền và trách nhiệm tham gia của người dân trong toàn bộ chu trình quản lý nguồn nước, từ xác định nhu cầu, lựa chọn phương án đến vận hành và giám sát; tạo điều kiện, động lực và cơ chế ghi nhận đóng góp; phát huy vai trò kết nối của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể; hình thành mạng lưới cộng tác viên, tổ chức tự quản và củng cố các mô hình quản lý nước phù hợp từng địa bàn. Trọng tâm là chuyển từ huy động đóng góp sang bảo đảm sự tham gia thực chất, có tổ chức và có trách nhiệm.

Hội đồng ghi nhận giá trị nghiên cứu, đồng thời yêu cầu nâng cao tính chặt chẽ và khả năng ứng dụng

Trong phần nhận xét, GS.TS. Đặng Nguyên Anh, Ủy viên phản biện 1, ghi nhận những nỗ lực nghiên cứu và khối lượng công việc của nhóm thực hiện; đồng thời đề nghị tiếp tục rà soát, cô đọng luận điểm, làm rõ hơn các căn cứ phân tích để tăng sức thuyết phục của kết luận và khuyến nghị.

GS.TS. Đặng Nguyên Anh, ủy viên phản viện 1, nhận xét đánh giá cao kết quả đề tài

PGS.TS. Nguyễn Thị Ngọc, Ủy viên phản biện 2, đánh giá cao việc cập nhật tài liệu, cách tiếp cận liên ngành, sự kết hợp giữa khảo sát định lượng với tư liệu định tính và định hướng giải pháp gắn thực tiễn. PGS.TS cũng đề nghị làm rõ hơn sự khác biệt giữa hai địa bàn nghiên cứu và cụ thể hóa những chủ thể, điều kiện tổ chức thực hiện giải pháp.

PGS.TS. Vũ Mạnh Lợi ghi nhận các sản phẩm khoa học đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ, việc vận dụng lý thuyết và phương pháp nghiên cứu phù hợp, cùng hệ thống dữ liệu thu thập ở địa phương.

TS. Nguyễn Song Tùng, Ủy viên Hội đồng nhận xét và ghi nhận những đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn của đề tài

Các thành viên khác của Hội đồng cũng tập trung góp ý hoàn thiện cách diễn giải kết quả trong phạm vi mẫu nghiên cứu trường hợp, làm rõ mối liên hệ giữa thực trạng, nguyên nhân và hệ thống giải pháp; đặc biệt đề cao các khuyến nghị khả thi, phù hợp điều kiện quản lý và nguồn lực thực tế ở địa phương.

Kết luận của Chủ tịch Hội đồng

Kết luận phiên họp, GS.TS. Lê Văn Lợi, Chủ tịch Hội đồng, đánh giá cao sự đầu tư công phu, nghiêm túc của Chủ nhiệm và các thành viên thực hiện nhiệm vụ. Chủ tịch Hội đồng ghi nhận đề tài có kết quả nghiên cứu rõ ràng, đáng tin cậy, hệ thống tư liệu và phân tích phong phú; đã cung cấp thêm luận cứ khoa học và bằng chứng thực tiễn về vai trò, tiềm năng cũng như những rào cản đối với sự tham gia của cộng đồng trong bảo vệ an ninh nguồn nước.

Bên cạnh những kết quả đạt được, Chủ tịch Hội đồng yêu cầu nhóm nghiên cứu tiếp thu tối đa ý kiến của các phản biện và thành viên Hội đồng; tiếp tục rà soát phương pháp và dữ liệu, tăng cường phân tích, so sánh giữa các địa bàn, hoàn thiện lập luận và lựa chọn các giải pháp trọng tâm, có tính khả thi. Đặc biệt, kết quả nghiên cứu cần được thể hiện thành các kiến nghị rõ đối tượng tiếp nhận, rõ trách nhiệm thực hiện và phù hợp điều kiện thực tế, để tăng khả năng vận dụng sau nghiệm thu.

Trên tinh thần kết luận của Chủ tịch Hội đồng, nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục chỉnh lý báo cáo tổng hợp, hoàn thiện báo cáo tư vấn, kiến nghị chính sách gửi Chính phủ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường và UBND hai tỉnh Tuyên Quang, Nghệ An làm cơ sở tham khảo trong việc hoàn thiện cơ chế huy động cộng đồng, củng cố tổ chức quản lý nước tại cơ sở và nâng cao hiệu quả bảo vệ an ninh nguồn nước bền vững.

GS.TS. Lê Văn Lợi, Chủ tịch Hội đồng, phát biểu kết luận phiên nghiệm thu

Hội đồng thống nhất nhiệm vụ đáp ứng yêu cầu nghiệm thu cấp Bộ, đạt 87,3/100 điểm, xếp loại Khá. Kết quả nghiệm thu khẳng định ý nghĩa của hướng nghiên cứu đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm, chủ thể trong bảo vệ an ninh nguồn nước, hướng tới những cơ chế tham gia thực chất, có tổ chức và bền vững. Kết quả nghiệm thu cũng mở ra hướng ứng dụng quan trọng: phát huy nguồn lực cộng đồng không chỉ bằng vận động, mà bằng cơ chế để người dân có thông tin, có tiếng nói, có điều kiện và có trách nhiệm trong bảo vệ nguồn nước.