Quảng Ninh là địa phương có nguồn tài nguyên du lịch phong phú, đa dạng, nổi bật với Vịnh Hạ Long, Yên Tử cùng nhiều di tích lịch sử - văn hóa, cảnh quan tự nhiên và tài nguyên biển, đảo. Du lịch được xác định là một trong những lĩnh vực quan trọng trong định hướng chuyển đổi mô hình phát triển của tỉnh từ “nâu” sang “xanh”. Tuy nhiên, cùng với quá trình phát triển, du lịch Quảng Ninh cũng đứng trước không ít thách thức về môi trường, sức ép khai thác tài nguyên, năng lực cạnh tranh và đặc biệt là những tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu.

Xuất phát từ thực tiễn đó, công trình của TS. Ngô Hải Ninh lựa chọn Quảng Ninh làm trường hợp nghiên cứu, tập trung vào sáu khu vực du lịch gồm Hạ Long, Uông Bí, Quảng Yên, Móng Cái, Vân Đồn và Cô Tô. Nghiên cứu được thực hiện trong phạm vi thời gian chủ yếu từ năm 1986 trở lại đây, đặc biệt tập trung giai đoạn 2010 - 2015. Mục tiêu chính là đánh giá thực trạng phát triển du lịch theo các tiêu chí bền vững; xác định mức độ tác động và tính dễ bị tổn thương của du lịch trước biến đổi khí hậu; đồng thời đề xuất các giải pháp phát triển du lịch theo hướng bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Với cách tiếp cận tổng thể, hệ thống, liên ngành và liên vùng dưới góc độ khu vực học, cuốn sách được cấu trúc thành bốn chương. Chương 1 trình bày tổng quan tình hình nghiên cứu, những vấn đề lý luận về phát triển du lịch bền vững, biến đổi khí hậu và địa bàn nghiên cứu. Chương 2 tập trung phân tích thực trạng phát triển du lịch theo hướng bền vững tại Quảng Ninh trên ba phương diện: kinh tế; xã hội - văn hóa; môi trường - tài nguyên. Chương 3 đi sâu đánh giá tác động của biến đổi khí hậu đến tài nguyên, cơ sở hạ tầng, cơ sở vật chất kỹ thuật và hoạt động lữ hành, đồng thời xác định mức độ dễ bị tổn thương của các khu vực du lịch. Chương 4 đề xuất định hướng và giải pháp phát triển du lịch bền vững trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Một điểm đáng chú ý của công trình là việc không xem phát triển du lịch và biến đổi khí hậu như hai vấn đề tách biệt. Kết quả nghiên cứu cho thấy biến đổi khí hậu đã có những biểu hiện rõ tại Quảng Ninh, từ sự gia tăng nhiệt độ, biến động lượng mưa đến bão, mưa lớn, lũ lụt và các hiện tượng thời tiết cực đoan. Theo kịch bản phát thải trung bình được sử dụng trong nghiên cứu, nhiệt độ trung bình tại Quảng Ninh có thể tăng từ 23,3°C trong giai đoạn 1980 - 1999 lên 24,5°C vào năm 2050 và 25,8°C vào năm 2100; mực nước biển có thể dâng khoảng 20 - 24cm vào năm 2050 và 49 - 64cm vào năm 2100.

Những biến động này tác động trực tiếp và gián tiếp đến hoạt động du lịch. Tài nguyên tự nhiên, hệ sinh thái, cảnh quan và tài nguyên văn hóa có nguy cơ bị suy giảm; giao thông, điện, nước và cơ sở vật chất phục vụ du lịch có thể bị gián đoạn; các chương trình tham quan, nghỉ dưỡng và hoạt động ngoài trời phải điều chỉnh khi thời tiết bất lợi. Khảo sát trong nghiên cứu cho thấy có tới 57,2% khách du lịch được hỏi cho biết từng hủy chuyến khi gặp thời tiết bất thường, qua đó có thể làm doanh thu du lịch sụt giảm từ 50 - 70%.

Đáng chú ý, đánh giá tổng hợp cho thấy biến đổi khí hậu tác động đến ngành du lịch Quảng Ninh ở mức C, tức “tác động mạnh và bị ảnh hưởng mạnh”, với tỷ lệ trên 40%. Trong các biểu hiện của biến đổi khí hậu, thời tiết cực đoan được xác định là yếu tố có tác động mạnh nhất. Xét theo các khu vực nghiên cứu, Móng Cái, Vân Đồn và Cô Tô có tính dễ bị tổn thương ở mức cao; Hạ Long, Uông Bí và Quảng Yên ở mức trung bình. Trong khi đó, năng lực thích ứng của Hạ Long và Quảng Yên được đánh giá khá cao, còn Móng Cái, Uông Bí, Vân Đồn và Cô Tô ở mức trung bình.

Từ những phân tích trên, cuốn sách đề xuất hệ thống giải pháp theo hai nhóm lớn: giảm nhẹ tác động của biến đổi khí hậu và phát triển du lịch bền vững thích ứng với biến đổi khí hậu. Trong đó, các giải pháp được nhấn mạnh gồm giảm thiểu, tái sử dụng và tái chế chất thải; đầu tư cơ sở vật chất, hạ tầng theo hướng thân thiện với môi trường; tăng cường năng lực phòng chống thiên tai; quy hoạch các khu, điểm du lịch có tính đến nguy cơ lũ lụt và nước biển dâng; bảo vệ hệ sinh thái, bờ biển và rừng ngập mặn; bảo tồn, tôn tạo các di tích lịch sử - văn hóa; đa dạng hóa sản phẩm du lịch và ưu tiên những loại hình ít rủi ro trước biến động khí hậu.

Đặc biệt, nghiên cứu nhấn mạnh yêu cầu phát triển du lịch theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại và hiệu quả; chuyển đổi phương thức phát triển từ “nâu” sang “xanh”; phát huy nguồn lực tự nhiên, con người, văn hóa và lịch sử; tăng cường liên kết vùng; đồng thời gắn phát triển du lịch với bảo vệ tài nguyên, cảnh quan và môi trường. Việc đề xuất giải pháp cũng dựa trên kết quả khảo sát, phỏng vấn các nhóm đối tượng gồm cán bộ quản lý nhà nước, khách du lịch, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng dân cư địa phương, qua đó tăng tính thực tiễn của các khuyến nghị.

Không chỉ có ý nghĩa đối với nghiên cứu trường hợp Quảng Ninh, cuốn sách còn cung cấp một cách tiếp cận có thể tham khảo trong nghiên cứu mối quan hệ giữa phát triển du lịch, bảo tồn tài nguyên và thích ứng với biến đổi khí hậu ở các địa phương khác. Với hệ thống cơ sở lý luận, dữ liệu khảo sát, phân tích thực trạng và các đề xuất giải pháp, công trình là tài liệu tham khảo hữu ích đối với các nhà nghiên cứu, nhà quản lý, cán bộ hoạt động trong lĩnh vực du lịch, văn hóa, môi trường và phát triển bền vững, đồng thời phù hợp với học viên, sinh viên các ngành Việt Nam học, văn hóa - du lịch, quản lý văn hóa và khoa học bền vững.