Tọa đàm mở đầu đợt khảo sát thực địa tại An Giang của nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ “Phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc góp phần nâng cao hiệu quả quản lý và sử dụng tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường và ứng phó với thiên tai trong bối cảnh chuyển đổi số”, do TS. Phạm Thị Cẩm Vân làm chủ nhiệm. Nhiệm vụ thuộc Chương trình khoa học trọng điểm cấp Bộ “Phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc trong bối cảnh chuyển đổi số ở nước ta hiện nay”, mã số KHXH/CT/2026-04, do Viện Dân tộc học và Tôn giáo học chủ trì.

Tham dự tọa đàm có các thành viên đoàn công tác của Viện cùng đại diện UBND tỉnh An Giang, Sở Dân tộc và Tôn giáo, Sở Văn hóa và Thể thao, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Sở Khoa học và Công nghệ, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh và lực lượng kiểm lâm tỉnh An Giang. Một số nội dung chính được các thành viên đoàn trao đổi: những tri thức dân gian, quy ước và truyền thống tương trợ mà cộng đồng còn duy trì trong quản lý, sử dụng đất, nước, rừng, bảo vệ môi trường và ứng phó với thiên tai; những kinh nghiệm có nguy cơ mai một, khó khăn trong việc truyền dạy cho thế hệ trẻ và cách người dân kết hợp kinh nghiệm truyền thống với kỹ thuật hiện đại; điều kiện cơ sở hạ tầng số và khả năng ứng dụng công nghệ để lưu giữ tri thức dân gian, chuyển tin cảnh báo thiên tai đến người dân.

Đại diện của các sở, ngành tỉnh An Giang sau khi giới thiệu những đặc trưng về tự nhiên, xã hội của tỉnh đã thảo luận cụ thể với các vấn đề được đặt ra. Khái quát chung về tỉnh An Giang, báo cáo của các sở, ngành cho biết: sau khi hợp nhất với Kiên Giang, tỉnh An Giang có diện tích tự nhiên khoảng 9,8 nghìn km². Theo số liệu Sở Dân tộc và Tôn giáo cung cấp, toàn tỉnh có 472.132 người dân tộc thiểu số, chiếm 9,53% dân số, trong đó có 399.002 người Khmer, 46.515 người Hoa và 21.594 người Chăm. Vùng đồng bào dân tộc thiểu số tỉnh An Giang có 35 xã và 306 ấp. Cư dân sinh sống đan xen, làm nông nghiệp, dịch vụ và làm thuê theo mùa vụ. Sự khác biệt về địa hình, nguồn nước và đất canh tác giữa các vùng đã góp phần hình thành những kinh nghiệm sản xuất và tập quán sinh hoạt riêng của từng cộng đồng. Trải qua lịch sử cư trú lâu đời, cộng đồng dân tộc nơi đây còn lưu giữ những kinh nghiệm trong sử dụng và quản lý, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên và ứng phó với thiên tai.

Đại diện các sở, ngành của tỉnh cho biết, đất sản xuất, sông ngòi, kênh rạch và rừng là những nguồn tài nguyên gắn trực tiếp với đời sống người dân tỉnh An Giang. Ở vùng ven sông, cư dân theo dõi mực nước, dòng chảy, nhận biết bờ bồi, bờ lở để chọn nơi ở và bố trí sản xuất. Đặc biệt, ở vùng Bảy Núi, kinh nghiệm của người Khmer gắn với việc lựa chọn thời vụ theo nguồn nước; canh tác và chăn nuôi các loại cây, con giống phù hợp với điều kiện tự nhiên tập quán sản xuất của cộng đồng. Về thiên tai, địa phương cũng chịu tác động của sạt lở bờ sông, mưa lớn và dông lốc, ảnh hưởng đến nhà ở, đất canh tác và sinh kế của người dân. Trong mùa khô, nắng nóng, hạn hán và thiếu nước cục bộ gây khó khăn cho sinh hoạt, sản xuất, nhất là ở những nơi nguồn nước vốn hạn chế.

Với một số nội dung thảo luận tại toạ đàm, các đại biểu cho rằng: tri thức dân gian của cộng đồng các dân tộc thiểu số nơi đây trong đó có người Chăm và Khơmer vẫn còn lưu trữ qua nhiều thế hệ và tiếp tục phát huy trong bối cảnh hiện nay. Nổi bật nhất của cộng đồng ở An Giang đó là các niềm tin tín ngưỡng, tính cố kết cộng đồng và ý thức cùng lo những công việc chung trong bảo vệ tài nguyên. Đại diện Sở Dân tộc và Tôn giáo khẳng định vai trò của người có uy tín, chức sắc tôn giáo, chùa Khmer và thánh đường của người Chăm trong việc bồi đắp ý thức trách nhiệm của mỗi gia đình đối với nguồn tài nguyên chung. Các đại biểu cũng gợi ý tìm hiểu cách các nhà sư Khmer liên hệ giáo lý về lối sống tiết chế, biết đủ với việc sử dụng tài nguyên trong đời sống hằng ngày. Đây là một hướng để làm rõ vai trò của sinh hoạt tôn giáo trong việc gìn giữ và trao truyền các chuẩn mực ứng xử với thiên nhiên. Các ý kiến trao đổi cũng đề cập đến vai trò của gia đình và cộng đồng trong việc trao truyền cho thế hệ trẻ những giá trị văn hóa gắn với gìn giữ môi trường sống.

Trao đổi về ứng dụng công nghệ số, đại diện Sở Khoa học và Công nghệ cho biết năm 2025, toàn tỉnh có 1.829 tổ công nghệ số cộng đồng với hơn 10.000 thành viên, trực tiếp hướng dẫn người dân tại các khóm, ấp cài đặt ứng dụng và sử dụng dịch vụ số. Từ kinh nghiệm hỗ trợ người dân tại cơ sở, các tổ có thể hướng dẫn bà con theo dõi bản tin thời tiết, tiếp nhận cảnh báo lũ, sạt lở và chia sẻ thông tin với các hộ xung quanh. Các đại biểu đề nghị phát huy vai trò của các tổ trong việc phối hợp với trưởng ấp, chức sắc tôn giáo và người có uy tín để chuyển thông tin đến những gia đình ít sử dụng điện thoại thông minh. Việc kết hợp thông báo qua nền tảng số với truyền thanh cơ sở và trao đổi trực tiếp cũng góp phần phát huy tinh thần tương trợ trong cộng đồng khi có thiên tai.

Các ý kiến tại tọa đàm cho thấy việc phát huy tri thức dân gian và truyền thống tương trợ trong quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường và ứng phó với thiên tai cần xuất phát từ điều kiện cư trú, sinh kế của từng cộng đồng. Các đại biểu đề nghị chú ý đến vai trò của người cao tuổi, người có uy tín và chức sắc tôn giáo trong việc trao truyền kinh nghiệm, duy trì các quy ước cộng đồng và vận động người dân cùng lo việc chung. Trong bối cảnh chuyển đổi số, hai hướng được quan tâm là lưu giữ tri thức bằng tiếng nói của người dân và phát huy vai trò của các tổ công nghệ số cộng đồng trong việc đưa thông tin cảnh báo đến những hộ ít sử dụng thiết bị số.

Tọa đàm đã góp phần làm rõ những vấn đề thực tiễn đặt ra trong việc phát huy truyền thống tốt đẹp của dân tộc như tri thức dân gian, quy ước cộng đồng và truyền thống tương trợ của đồng bào các dân tộc thiểu số ở An Giang trong quản lý, sử dụng tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường và ứng phó với thiên tai. Các ý kiến trao đổi gợi mở hướng nghiên cứu về cách các cộng đồng trao truyền kinh nghiệm sử dụng đất, nước và rừng qua các thế hệ, cũng như khả năng kết hợp công nghệ số với các hình thức chia sẻ thông tin trong cộng đồng để người dân nhận được cảnh báo thiên tai kịp thời. Những thông tin và kinh nghiệm địa phương chia sẻ tại tọa đàm là nguồn tư liệu giúp đoàn công tác của Viện Dân tộc học và Tôn giáo học định hướng khảo sát tại cộng đồng Khmer ở xã Ô Lâm và cộng đồng Chăm ở xã Nhơn Hội. Kết quả điền dã tại hai xã sẽ bổ sung cơ sở khoa học cho việc đề xuất các giải pháp phát huy giá trị truyền thống phù hợp với điều kiện cư trú, sinh kế và nhu cầu của từng cộng đồng trong bối cảnh chuyển đổi số.