Tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng), múa rối nước không chỉ được giới thiệu như một hiện vật hay một loại hình nghệ thuật truyền thống, mà còn được đặt trong một không gian sống động, nơi công chúng có thể tìm hiểu, quan sát và trực tiếp thưởng thức. Từ tủ trưng bày tại tầng 1 tòa Trống đồng đến Thủy đình tại Vườn Kiến trúc dân gian, với những buổi trình diễn cuối tuần đến các sự kiện, múa rối nước đã trở thành một phần quen thuộc trong trải nghiệm của công chúng tại Bảo tàng.

Từ trưng bày đến thực hành di sản                 

Ngay từ khi hình thành hệ thống trưng bày, Bảo tàng đã giới thiệu múa rối nước thông qua bài viết và tủ hiện vật, giúp công chúng nhận diện những đặc trưng của nghệ thuật gắn với đời sống cư dân nông nghiệp lúa nước. Tuy nhiên, với loại hình nghệ thuật trình diễn, việc lưu giữ hiện vật chỉ là bước đầu. Để di sản thực sự phát huy sức sống, những giá trị ấy cần tiếp tục được thực hành, trao truyền và lan tỏa trong đời sống đương đại. Vì vậy, vào thứ Bảy, Chủ nhật hàng tuần, các nghệ nhân dân gian của phường rối nước Đồng Ngư, Bắc Ninh đã trực tiếp trình diễn tại Bảo tàng, đưa những con rối, tích trò và kỹ năng truyền thống đến gần hơn với công chúng. Mặt khác, đặt nghệ thuật rối nước trong không gian Thủy đình - một kiến trúc gắn với làng quê Bắc Bộ - Bảo tàng còn giúp người xem hình dung rõ hơn về không gian văn hóa đã hình thành, nuôi dưỡng và trao truyền loại hình nghệ thuật độc đáo này.

Bên cạnh biểu diễn định kỳ, múa rối nước còn được Bảo tàng lựa chọn phục vụ đón tiếp các đoàn khách quan trọng và xuất hiện trong nhiều chương trình sự kiện dành cho công chúng, góp phần tạo nên một “điểm chạm” văn hóa quen thuộc. Qua đó, nghệ thuật này được tiếp cận không chỉ như một “đối tượng được trưng bày”, mà trở thành một “di sản được thực hành và trải nghiệm”. Những hình ảnh về làng quê, lao động, sinh hoạt và lễ hội được tái hiện giúp công chúng hiểu hơn về đời sống văn hóa của cha ông, từ đó nuôi dưỡng sự trân trọng, tình yêu và niềm tự hào đối với di sản dân tộc. Bảo tồn và phát huy múa rối nước vì thế không chỉ là gìn giữ một loại hình nghệ thuật, mà còn góp phần bảo tồn ký ức cộng đồng, bồi đắp bản sắc văn hóa và sức mạnh tinh thần của dân tộc.

Từ bảo tồn di sản đến bảo vệ nền tảng tinh thần

Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng không chỉ được thực hiện thông qua những hoạt động tuyên truyền trực tiếp. Một phương diện quan trọng là xây dựng, củng cố những giá trị tích cực trong đời sống xã hội; trong đó văn hóa giữ vị trí đặc biệt bởi văn hóa góp phần hình thành nhận thức, tình cảm, niềm tin và hệ giá trị của con người.

Nghị quyết số 35-NQ/TW của Bộ Chính trị khóa XII ngày 22/10/2018 xác định nhiệm vụ bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng gắn với việc bảo vệ và phát huy những giá trị tốt đẹp của dân tộc, đồng thời nhấn mạnh phương châm kết hợp chặt chẽ giữa “xây” và “chống”, trong đó “xây” là nhiệm vụ cơ bản, lâu dài. Từ góc độ đó, việc Bảo tàng kiên trì đưa múa rối nước vào hoạt động trưng bày, trình diễn và trải nghiệm chính là một hình thức của “xây”: xây dựng nhận thức đúng về giá trị văn hóa dân tộc; xây dựng tình yêu và niềm tự hào đối với di sản; xây dựng ý thức trách nhiệm trong gìn giữ những giá trị được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Đặc biệt, tinh thần này phù hợp với định hướng phát triển văn hóa được nhấn mạnh trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị: coi văn hóa là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực quan trọng của phát triển đất nước; phát huy những giá trị tốt đẹp của văn hóa, con người Việt Nam, qua đó củng cố sức mạnh tinh thần và sức mạnh nội sinh của dân tộc.

Nhìn từ góc độ ấy, một buổi trình diễn rối nước tưởng như chỉ là một hoạt động dành cho khách tham quan nhưng lại mang trong đó nhiều ý nghĩa. Khi một em nhỏ chăm chú theo dõi chú Tễu và những nhân vật dân gian trên mặt nước; khi một gia đình cùng tìm hiểu về nghệ thuật truyền thống; khi du khách quốc tế được trải nghiệm một loại hình nghệ thuật đặc trưng của Việt Nam, những giá trị văn hóa được tiếp nhận, ghi nhớ và lan tỏa theo những cách tự nhiên nhất.

Chung tay gìn giữ và trao truyền di sản

Một di sản chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng tiếp tục thực hành và trao truyền. Với múa rối nước, các nghệ nhân dân gian là chủ thể gìn giữ kỹ năng, kinh nghiệm của nghề, còn Bảo tàng tạo không gian để di sản được thực hành và lan tỏa. Sự phối hợp giữa Bảo tàng và các nghệ nhân trong duy trì biểu diễn tại Thủy đình vừa góp phần trao truyền nghề, vừa đưa múa rối nước hiện diện thường xuyên trong đời sống văn hóa và đến gần hơn với công chúng. Cách làm này thể hiện tinh thần xã hội hóa trong bảo tồn và phát huy di sản, phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng - những người đang trực tiếp nắm giữ và thực hành di sản - đồng thời khẳng định vai trò của thiết chế văn hóa trong việc kết nối, hỗ trợ và tạo môi trường để di sản được tiếp nối. Đây cũng là tinh thần phù hợp với quan điểm của Đảng về bảo tồn đi đôi với phát huy giá trị di sản, lấy cộng đồng làm chủ thể, huy động các nguồn lực xã hội cùng tham gia bảo vệ và phát triển văn hóa.

Từ tủ hiện vật trong hệ thống trưng bày đến Thủy đình, từ những buổi trình diễn cuối tuần đến các sự kiện, múa rối nước cho thấy bảo tồn không phải là đóng khung di sản trong quá khứ, mà là tạo điều kiện để những giá trị tốt đẹp tiếp tục được thực hành, trao truyền và thích ứng với đời sống hôm nay. Giữ cho những con rối tiếp tục chuyển động trên mặt nước, giữ cho tiếng trống, tiếng nhạc và kỹ năng của nghệ nhân được trao truyền cũng chính là góp phần gìn giữ ký ức cộng đồng, củng cố bản sắc văn hóa và làm giàu sức mạnh nội sinh của văn hóa Việt Nam thông qua trưng bày và trình diễn tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.