Quang cảnh buổi họp Hội đồng nghiệm thu

Hội đồng nghiệm thu do PGS.TS. Tạ Minh Tuấn, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm là Chủ tịch Hội đồng; PGS.TS. Nguyễn Thanh Tùng, trường Đại học Sư phạm Hà Nội là Phó Chủ tịch Hội đồng. Các nhà khoa học khác trong Hội đồng gồm: PGS.TS. Dương Tuấn Anh (trường Đại học Sư phạm Hà Nội): Phản biện 1; TS. Phạm Văn Ánh (Viện Văn học): Phản biện 2. Các Ủy viên Hội đồng gồm: TS. Trần Thị Giáng Hoa, Viện Nghiên cứu Hán Nôm; PGS.TS. Nguyễn Thị Phương Châm, Viện Nghiên cứu Văn hóa; PGS.TS. Vũ Hùng Cường, Viện Thông tin KHXH.

Trên cơ sở việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu: thi pháp học, nghiên cứu văn học sử, so sánh văn học, nghiên cứu tiểu sử tác giả, nghiên cứu liên ngành và một số thao tác nghiên cứu cụ thể, nhiệm vụ đã tập trung phác họa diện mạo và chỉ ra đặc điểm của dòng thơ văn các chúa Trịnh nhằm khẳng định giá trị của một “dòng văn học cung đình”, “văn học hoàng phái” độc đáo trong lịch sử văn học Việt Nam thời trung đại (đặc biệt ở giai đoạn thế kỷ XVI-XVIII). Kết quả nghiên cứu được Chủ nhiệm nhiệm vụ báo cáo qua 03 phần nội dung:

Về diện mạo chung của dòng thơ văn các chúa Trịnh, nhóm nghiên cứu khái quát những tiền đề lịch sử, xã hội, văn hóa và văn học làm cơ sở cho sự hình thành và phát triển của dòng thơ văn các chúa Trịnh. Bên cạnh những đóng góp trong việc duy trì sự ổn định chính trị, bảo vệ lãnh thổ và tổ chức bộ máy cai trị, các chúa Trịnh còn góp phần thúc đẩy đời sống văn hóa, giáo dục và học thuật đương thời. Việc khảo sát các tác giả tiêu biểu như Trịnh Căn, Trịnh Cương, Trịnh Doanh và Trịnh Sâm cho thấy, mỗi người đều có những dấu ấn riêng trong hoạt động sáng tác. Mặc dù số lượng tác phẩm và mức độ thành tựu có khác nhau, song thơ văn của họ đều phản ánh sự kết hợp giữa tư tưởng của người cầm quyền với cảm hứng văn chương của tầng lớp trí thức.

TS. Nguyễn Mạnh Hoàng báo cáo Hội đồng nghiệm thu kết quả nghiên cứu của nhiệm vụ

Về đặc điểm nội dung dòng thơ văn các chúa Trịnh, nhóm nghiên cứu nhận định, dòng thơ văn các chúa Trịnh gắn bó chặt chẽ với đời sống chính trị, văn hóa và tư tưởng của thời Lê Trung hưng. Hệ thống nội dung khá phong phú, bao gồm các phương diện quan phương, hành chính - công vụ; thuyết lý, giáo huấn; thù tạc, tụng ca; văn hóa tâm linh và trữ tình. Trong đó, nội dung quan phương, hành chính - công vụ cho thấy văn chương trực tiếp tham gia vào hoạt động quản lý, điều hành triều đình; nội dung thuyết lý, giáo huấn góp phần truyền bá các chuẩn mực đạo đức Nho giáo, đồng thời kiến tạo những diễn ngôn về thiên mệnh, chính danh, đạo trị quốc và lý tưởng thái bình, qua đó góp phần lý giải và hợp thức hóa vị thế của Phủ chúa trong thể chế Lê - Trịnh.

Theo Chủ nhiệm nhiệm vụ, thơ văn các chúa Trịnh, nhìn tổng thể, vừa là sản phẩm của hoạt động sáng tác cung đình, vừa là một hình thức diễn ngôn chính trị văn hóa đặc thù của thời Lê Trung hưng. Dòng văn chương này vừa phản ánh đời sống tư tưởng, tín ngưỡng và văn hóa của tầng lớp cầm quyền, vừa tham gia kiến tạo, củng cố và biểu tượng hóa quyền lực của Phủ chúa. Đồng thời, những sáng tác ấy cung cấp nguồn tư liệu có giá trị cho việc nhận diện diện mạo văn hóa, tư tưởng và đời sống tinh thần của xã hội Việt Nam thời Lê - Trịnh.

Về đặc điểm hình thức nghệ thuật dòng thơ văn các chúa Trịnh, kết quả nghiên cứu chỉ rõ, thơ văn các chúa Trịnh đạt trình độ nghệ thuật khá cao, thể hiện sự vận dụng linh hoạt và nhuần nhuyễn các yếu tố thi pháp văn học trung đại trên các phương diện thể loại, ngôn ngữ và bút pháp. Trên cơ sở kế thừa truyền thống văn học dân tộc và tiếp thu tinh hoa thi học Hán, các tác giả họ Trịnh đã xây dựng một diện mạo nghệ thuật mang đậm dấu ấn văn học cung đình, đồng thời phản ánh những đặc điểm tiêu biểu của thi pháp văn học trung đại Việt Nam. Những thành tựu nghệ thuật của thơ văn các chúa Trịnh cho thấy trình độ học vấn, vốn văn hóa và năng lực sáng tạo của các chúa Trịnh. Từ góc độ thi pháp học và lịch sử văn học, hệ thống sáng tác này không chỉ phản ánh đời sống tư tưởng, học thuật và môi trường văn hóa cung đình dưới thời Lê - Trịnh, mà còn cung cấp thêm cơ sở để nhận diện đầy đủ hơn diện mạo văn học thời Lê Trung hưng, cũng như đánh giá khách quan hơn vị trí và những đóng góp của các chúa Trịnh trong tiến trình phát triển của văn học trung đại Việt Nam.

Các nhà khoa học thành viên Hội đồng nghiệm thu tại buổi họp

Từ những kết quả khảo sát và phân tích, nhiệm vụ đã bước đầu xác định giá trị và vị trí của thơ văn các chúa Trịnh. Có thể khẳng định, thơ văn các chúa Trịnh là một hiện tượng văn học đặc sắc của văn học Việt Nam thời Lê Trung hưng, phản ánh sự giao thoa giữa quyền lực chính trị, tư tưởng Nho giáo và hoạt động sáng tạo nghệ thuật trong môi trường văn hóa cung đình. Mặc dù gắn với môi trường chính trị - văn hóa của Phủ chúa và chịu sự chi phối của hệ tư tưởng, thi pháp trung đại, thơ văn các chúa Trịnh vẫn thể hiện một diện mạo tương đối phong phú về nội dung và nghệ thuật. Thơ văn các chúa Trịnh không chỉ cung cấp những tư liệu có giá trị về đời sống chính trị, văn hóa, tư tưởng và tinh thần của xã hội Lê Trung hưng, mà còn góp phần phản ánh sự vận động của văn học cung đình Việt Nam trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt. Qua thơ văn, có thể nhận diện rõ hơn thế giới tinh thần, quan niệm thẩm mỹ, ý thức chính trị và đời sống văn hóa của tầng lớp cầm quyền đương thời.

Tại buổi nghiệm thu, các thành viên Hội đồng đã ghi nhận nỗ lực, tinh thần làm việc nghiêm túc của TS. Nguyễn Mạnh Hoàng cùng nhóm nghiên cứu. Hội đồng đề nghị Chủ nhiệm nhiệm vụ và nhóm nghiên cứu tiếp thu đầy đủ ý kiến đóng góp của các nhà khoa học là phản biện và ủy viên Hội đồng để hoàn thiện báo cáo tổng hợp và hồ sơ nhiệm vụ. Trong đó có các ý kiến liên quan đến cơ sở lý luận, khung phân tích, khoảng trống nghiên cứu, hệ thống câu hỏi nghiên cứu, trích dẫn khoa học, các góp ý chuyên ngành, gợi ý hướng xây dựng báo cáo tư vấn chính sách và công bố kết quả nghiên cứu dưới dạng xuất bản phẩm…

Kết quả nghiên cứu của nhiệm vụ được Hội đồng nghiệm thu nhất trí xếp loại Khá.