Số hóa tư liệu di sản Hán Nôm giải pháp quan trọng trong công tác bảo tồn

Viện Nghiên cứu Hán - Nôm là một trong những cơ quan nghiên cứu chuyên sâu về Hán Nôm, đồng thời lưu giữ khối lượng lớn tư liệu cổ có giá trị đặc biệt đối với lịch sử và văn hóa Việt Nam. Kho tư liệu bao gồm nhiều loại hình như thư tịch cổ, mộc bản, văn bia, gia phả, sắc phong, địa bạ, hương ước và các tài liệu liên quan đến đời sống xã hội qua nhiều thời kỳ.

Đây là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa, văn học, ngôn ngữ, tôn giáo, tín ngưỡng và nhiều lĩnh vực khoa học xã hội khác. Tuy nhiên, phần lớn tư liệu có niên đại lâu đời, chất liệu dễ bị tác động bởi điều kiện môi trường và quá trình sử dụng. Vì vậy, bảo quản, số hóa và xây dựng phương thức khai thác phù hợp là yêu cầu có ý nghĩa lâu dài đối với công tác bảo tồn di sản.

Trong những năm qua, Viện từng bước triển khai nghiên cứu, số hóa và biên mục chi tiết các loại tài liệu trong kho lưu trữ. Việc chuyển đổi tư liệu từ dạng vật lý sang dữ liệu số góp phần tạo thêm một lớp bảo vệ cho bản gốc, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu, nghiên cứu và chia sẻ thông tin.

Cùng với số hóa, công tác biên mục và chuẩn hóa dữ liệu được chú trọng nhằm hình thành hệ thống thông tin có cấu trúc, hỗ trợ việc tìm kiếm, đối chiếu và khai thác tư liệu một cách hiệu quả hơn.

Hướng tới xây dựng một cơ sở dữ liệu di sản Hán Nôm trên nền tảng công nghệ số tiên tiến phát triển kinh tế tri thức của đất nước

Trên nền tảng số hóa và biên mục, Viện từng bước hướng tới xây dựng, hoàn thiện các cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý và khai thác di sản Hán Nôm. Việc tổ chức dữ liệu theo hướng khoa học, thống nhất sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý tư liệu, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận đối với các nhà nghiên cứu, cơ sở đào tạo và những người quan tâm đến lịch sử, văn hóa Việt Nam.

Các nhóm tư liệu như mộc bản, văn bia, tư liệu làng xã, dòng họ và nhiều loại hình văn bản khác khi được số hóa có thể được khai thác từ nhiều góc độ. Đây là nguồn dữ liệu có giá trị cho việc nghiên cứu lịch sử địa phương, văn hóa cộng đồng, quá trình hình thành và phát triển của các dòng họ, cũng như nhiều vấn đề liên quan đến đời sống xã hội Việt Nam trong lịch sử.

Chuyển đổi số vì vậy không chỉ là giải pháp kỹ thuật nhằm lưu giữ tư liệu, mà còn góp phần tạo dựng môi trường mới để kết nối, chia sẻ và phát huy giá trị của di sản.

Từng bước ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào công tác nghiên cứu nhằm phát huy giá trị văn hoá của di sản trong kỷ nguyên số

Bên cạnh số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu, việc nghiên cứu, thử nghiệm các công nghệ mới, trong đó có trí tuệ nhân tạo (AI), đang mở ra những triển vọng mới cho công tác nghiên cứu Hán Nôm.

Một trong những hướng được quan tâm là ứng dụng công nghệ nhận dạng ký tự quang học (OCR) và các công cụ xử lý dữ liệu nhằm hỗ trợ nhận diện chữ Hán, chữ Nôm từ hình ảnh tư liệu. Đây là bài toán phức tạp do văn bản Hán Nôm có nhiều dạng chữ, dị thể, văn bản viết tay và những tư liệu đã bị xuống cấp theo thời gian.

Trong quá trình này, AI được định hướng như một công cụ hỗ trợ các nhà nghiên cứu, góp phần xử lý khối lượng dữ liệu lớn, hỗ trợ nhận diện, tìm kiếm, phiên âm và đối chiếu văn bản. Việc ứng dụng công nghệ vẫn cần gắn với tri thức chuyên môn và quá trình kiểm chứng của các nhà nghiên cứu để bảo đảm độ chính xác và giá trị khoa học của kết quả.

Điểm quan trọng của chuyển đổi số trong lĩnh vực Hán Nôm không chỉ nằm ở việc bảo quản tư liệu mà còn ở khả năng đưa nguồn di sản này đến gần hơn với cộng đồng. Thông qua các nền tảng số, kết quả nghiên cứu và dữ liệu tư liệu có thêm điều kiện được chia sẻ, kết nối với hoạt động đào tạo, nghiên cứu khoa học và giáo dục truyền thống.

Việc phát huy giá trị tư liệu Hán Nôm cũng có thể tạo thêm nguồn lực cho nghiên cứu văn hóa địa phương, giáo dục lịch sử, bảo tồn di sản và phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa phù hợp. Đặc biệt, công nghệ số có thể góp phần tạo ra những phương thức tiếp cận mới, giúp thế hệ trẻ có thêm cơ hội tìm hiểu các giá trị lịch sử, văn hóa được lưu giữ trong những văn bản cổ.

Hưởng ứng Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia 2026, những hoạt động nghiên cứu, số hóa và ứng dụng công nghệ tại Viện Nghiên cứu Hán - Nôm cho thấy đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực di sản cần được đặt trên nền tảng kết hợp giữa tri thức chuyên môn và thành tựu khoa học và công nghệ.

Với định hướng đó, chuyển đổi số không thay thế các phương pháp nghiên cứu truyền thống mà góp phần bổ trợ, mở rộng phương thức bảo tồn, nghiên cứu và khai thác di sản. Từ những tư liệu được lưu giữ trong kho, công nghệ đang từng bước tạo thêm cơ hội để nguồn di sản Hán Nôm trở thành nguồn lực tri thức phục vụ nghiên cứu khoa học, giáo dục và phát triển văn hóa, góp phần thiết thực vào tiến trình chuyển đổi số quốc gia và phát triển kinh tế tri thức của đất nước.

Ảnh: Viên chức Viện Hán Nôm đang thực hiện nghiệp vụ số hóa tài liệu gốc (Nguồn: Ngô Thế Lân)