Đoàn Viện Xã hội học và Tâm lý học tham dự hoạt động gồm PGS.TS. Chu Văn Tuấn, Viện trưởng; PGS.TS. Đặng Thị Hoa, Phó Viện trưởng; PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Ngọc, Phó Viện trưởng; và TS. Nguyễn Phúc Lộc, cán bộ nghiên cứu.

Kết nối các nhà nghiên cứu có cùng mối quan tâm

Chương trình “Gặp gỡ khoa học và kết nối mạng lưới” được tổ chức theo hình thức thảo luận nhóm quy mô nhỏ. Các đại biểu được phân chia theo lĩnh vực chuyên môn và mối quan tâm nghiên cứu nhằm trao đổi sâu hơn về những ý tưởng đã hình thành trong quá trình tham dự Hội nghị.

Khác với các phiên tại hội thảo, hoạt động này tạo không gian trao đổi cởi mở để các nhà khoa học giới thiệu thế mạnh nghiên cứu, chia sẻ những dự án đang triển khai và xác định khả năng phối hợp trong tương lai.

Các thành viên tham gia cùng nhau thảo luận những vấn đề như: giá trị gia đình, quan hệ giữa cha mẹ và con cái, quan hệ anh chị em, sức khỏe tâm thần trong gia đình, căng thẳng của cha mẹ, khả năng phục hồi của gia đình và những biến đổi trong cấu trúc gia đình đương đại.

Làm rõ sự khác biệt trong cách hiểu về gia đình

Một nội dung được thảo luận là sự khác biệt trong cách định nghĩa và đo lường các khái niệm liên quan đến gia đình giữa các quốc gia. Cùng một khái niệm hoặc một câu hỏi trong thang đo có thể được người tham gia tại Việt Nam, Ba Lan hoặc các quốc gia châu Âu khác hiểu theo những cách không hoàn toàn giống nhau.

Các nhà khoa học cho rằng nghiên cứu xuyên văn hóa không thể chỉ dịch ngôn ngữ của công cụ đo lường. Nhóm nghiên cứu còn phải xem xét liệu nội hàm của khái niệm, ý nghĩa của từng câu hỏi và những biểu hiện cụ thể của giá trị gia đình có tương đương giữa các bối cảnh văn hóa hay không.

Chẳng hạn, các khái niệm như chủ nghĩa gia đình, sự gắn bó và trung thành với gia đình, khoảng cách cảm xúc, nghĩa vụ giữa các thế hệ hoặc việc ưu tiên lợi ích gia đình có thể mang những ý nghĩa khác nhau trong xã hội Việt Nam, Ba Lan, Pháp và Bồ Đào Nha. Sự khác biệt này liên quan đến lịch sử, tôn giáo, cấu trúc gia đình, chuẩn mực văn hóa và vị trí của cá nhân trong mạng lưới quan hệ họ hàng.

Nhóm cũng đặt vấn đề cần xác định rõ “gia đình” trong từng nghiên cứu bao gồm những ai. Tại một số quốc gia, nghiên cứu gia đình thường tập trung vào gia đình hạt nhân gồm cha mẹ và con cái. Trong khi đó, tại những xã hội có quan hệ liên thế hệ chặt chẽ, ông bà và các thành viên họ hàng có thể giữ vai trò quan trọng trong chăm sóc, giáo dục và hỗ trợ tinh thần. Vì vậy, việc xác định đối tượng tham gia, đơn vị phân tích và phạm vi của khái niệm gia đình cần được thực hiện ngay từ giai đoạn xây dựng đề cương nghiên cứu.

Các hướng nghiên cứu tiềm năng

Từ những khác biệt về văn hóa và cấu trúc gia đình, các nhà khoa học đề xuất một số hướng nghiên cứu có khả năng triển khai trong mạng lưới hợp tác quốc tế.

Hướng thứ nhất là nghiên cứu giá trị gia đình ở thế hệ trẻ, đặc biệt là thế hệ Z. Nội dung nghiên cứu có thể tập trung vào những điều người trẻ ưu tiên trong đời sống gia đình, cách họ nhìn nhận trách nhiệm giữa các thế hệ, sự gần gũi về cảm xúc và mối quan hệ giữa giá trị cá nhân với giá trị gia đình.

Hướng thứ hai là xem xét gia đình thông qua các thành tố như niềm tin chung, giao tiếp, tổ chức đời sống và sự gắn kết cảm xúc. Các thành tố này có thể được khảo sát bằng nghiên cứu định tính trước khi phát triển hoặc thích ứng các công cụ đo lường cho từng bối cảnh văn hóa.

Hướng thứ ba liên quan đến các giai đoạn phát triển của việc làm cha mẹ. Trải nghiệm của cha mẹ lần đầu có thể khác với những người đã có nhiều con; cách nuôi dạy trẻ nhỏ cũng khác với việc đồng hành cùng con ở tuổi vị thành niên hoặc khi con bước vào tuổi trưởng thành. Bên cạnh góc nhìn của cha mẹ, nghiên cứu cần quan tâm đến tiếng nói của trẻ em và thanh thiếu niên.

Nhóm cũng trao đổi về khả năng thực hiện nghiên cứu liên thế hệ, thu thập quan điểm của ông bà, cha mẹ và con cháu trong cùng một gia đình. Thiết kế này có thể giúp nhận diện những giá trị được duy trì, những giá trị đang thay đổi và các mâu thuẫn có thể phát sinh giữa ba thế hệ.

Một số chủ đề khác được đề xuất gồm căng thẳng của cha mẹ; quan hệ anh chị em; gia đình có con nuôi; gia đình nhiều thế hệ; sự thay đổi từ gia đình mở rộng sang gia đình hạt nhân; và khả năng phục hồi của gia đình trước khó khăn. Đặc biệt, khả năng phục hồi được nhìn nhận như một quá trình diễn ra theo thời gian, thay vì chỉ là một đặc điểm ổn định của gia đình.

Tổng quan tài liệu là nhiệm vụ ưu tiên

Sau khi thảo luận về các chủ đề và phương pháp nghiên cứu, các nhà khoa học thống nhất rằng bước đi phù hợp trước mắt là thực hiện một nghiên cứu tổng quan tài liệu quốc tế.

Tổng quan tài liệu sẽ giúp hệ thống hóa cách các nghiên cứu hiện nay định nghĩa gia đình, giá trị gia đình, chủ nghĩa gia đình, quan hệ cha mẹ – con cái, quan hệ anh chị em và khả năng phục hồi của gia đình. Hoạt động này cũng giúp xác định những nhóm dân cư đã được nghiên cứu, công cụ đo lường đang được sử dụng, phương pháp phân tích phổ biến và các khoảng trống cần tiếp tục khảo sát.

Tùy theo phạm vi câu hỏi, nhóm sẽ cân nhắc lựa chọn hình thức tổng quan phù hợp, như tổng quan phạm vi (scoping review), tổng quan lập bản đồ (mapping review) hoặc tổng quan hệ thống (systematic review). Trước khi tiến hành, các thành viên cần cùng xây dựng đề cương nghiên cứu, thống nhất câu hỏi, chiến lược tìm kiếm, tiêu chí lựa chọn tài liệu và quy trình trích xuất, tổng hợp dữ liệu.

Việc bắt đầu bằng tổng quan tài liệu giúp tránh lặp lại những nghiên cứu đã có và tạo cơ sở khoa học cho quyết định lựa chọn biến số, đối tượng, công cụ và thiết kế nghiên cứu. Đây cũng có thể trở thành sản phẩm khoa học chung đầu tiên của nhóm, hướng tới công bố trên một tạp chí quốc tế có uy tín.

Sau giai đoạn tổng quan, nhóm có thể triển khai các cuộc phỏng vấn sâu hoặc thảo luận nhóm tập trung với thành viên gia đình tại các quốc gia. Kết quả định tính sẽ hỗ trợ làm rõ cách người tham gia hiểu các khái niệm, đồng thời cung cấp cơ sở để xây dựng hoặc thích ứng công cụ đo lường trước khi thực hiện nghiên cứu định lượng xuyên văn hóa.

Đặt nền tảng cho hợp tác nghiên cứu lâu dài

Buổi trao đổi giúp chuyển hoá các hoạt động kết nối tại Hội thảo thành những định hướng hợp tác cụ thể. Việc quy tụ các nhà khoa học đến từ nhiều quốc gia tạo điều kiện để nhóm nghiên cứu so sánh các mô hình gia đình, chia sẻ kinh nghiệm phương pháp và xây dựng những câu hỏi có giá trị trong nhiều bối cảnh văn hóa.

Đối với Viện Xã hội học và Tâm lý học, hướng hợp tác này phù hợp với thế mạnh nghiên cứu về gia đình, quan hệ giữa các thế hệ, nuôi dạy con, giá trị xã hội và sức khỏe tâm thần. Sự tham gia của các nhà nghiên cứu Việt Nam cũng góp phần đưa những đặc điểm của gia đình Việt Nam vào đối thoại học thuật quốc tế, thay vì chỉ vận dụng các mô hình được hình thành từ những xã hội phương Tây.

Kết quả của buổi làm việc mở ra khả năng hình thành một nhóm nghiên cứu quốc tế về tâm lý học gia đình, trước mắt phối hợp thực hiện tổng quan tài liệu, sau đó phát triển các nghiên cứu định tính, nghiên cứu đo lường và khảo sát xuyên văn hóa. Đây là bước tiếp nối thiết thực của Hội nghị, góp phần duy trì mạng lưới học thuật và thúc đẩy các sản phẩm nghiên cứu chung giữa Viện Xã hội học và Tâm lý học, Đại học Gdańsk và các đối tác quốc tế.