Phát biểu khai mạc Hội thảo, TS. Đặng Thị Phượng, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Ngôn ngữ học, Trưởng Ban Tổ chức Hội thảo, khẳng định Hội thảo tiếp tục là diễn đàn để các nhà khoa học trong và ngoài Viện trao đổi những kết quả nghiên cứu mới, những vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra đối với ngôn ngữ học, từ điển học và bách khoa thư học. Những chuyển động mạnh mẽ của khoa học - công nghệ, dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số đang đặt ra yêu cầu đổi mới về phương pháp, dữ liệu và cách thức phổ biến tri thức; trong khi những vấn đề về chính sách ngôn ngữ, bảo tồn và phát huy giá trị ngôn ngữ các dân tộc, giáo dục, truyền thông và văn hóa tiếp tục đòi hỏi những nghiên cứu có cơ sở khoa học, tính liên ngành và khả năng ứng dụng cao.

Phiên làm việc buổi sáng tập trung vào nhiều vấn đề của ngôn ngữ trong cả chiều dài lịch sử và đời sống đương đại. Từ những biến đổi của tiếng Việt trong quá trình hiện đại hóa, đặc biệt qua sự vận động của cú pháp câu văn xuôi mới nửa đầu thế kỷ XX, các báo cáo tiếp tục mở rộng tới những hiện tượng gần gũi trong giao tiếp như xưng hô, quan hệ liên nhân và sự kiến tạo vị thế giữa những người tham gia giao tiếp. Nếu những biến đổi của câu văn cho thấy ngôn ngữ luôn gắn với những chuyển động lịch sử, văn hóa và xã hội, thì ngay trong một cuộc thoại hằng ngày, việc lựa chọn và thay đổi cách xưng hô cũng có thể phản ánh, điều chỉnh và tái cấu trúc quan hệ giữa các chủ thể giao tiếp.

Một hướng nội dung khác đặt ra yêu cầu nghiên cứu và bảo tồn các ngôn ngữ dân tộc thiểu số, nhất là những ngôn ngữ đứng trước nguy cơ mai một. Việc khảo sát từ vựng, ngữ âm, ngữ pháp không chỉ nhằm mô tả đặc điểm của từng ngôn ngữ mà còn góp phần tạo lập nguồn tư liệu, phục vụ biên soạn từ điển, giáo dục ngôn ngữ và gìn giữ những giá trị văn hóa gắn với cộng đồng.Bên cạnh những vấn đề cơ bản, phiên sáng còn hướng tới những hiện tượng mang tính thời sự của đời sống ngôn ngữ: cách sử dụng ngôn từ trong truyền thông về môi trường; tác động của công nghệ đối với việc dạy và học ngoại ngữ, vấn đề được mở rộng tới sự phát triển của AI và yêu cầu thích ứng của giáo dục trước những công cụ công nghệ mới. Những nội dung này cho thấy phạm vi nghiên cứu của ngôn ngữ học ngày càng gắn chặt với những biến đổi của môi trường truyền thông, giáo dục và đời sống số.

Sự đan xen giữa những vấn đề nền tảng và những câu chuyện rất mới của đời sống đã tạo nên không khí trao đổi cởi mở, sôi nổi của phiên làm việc buổi sáng. Từ lịch sử tiếng Việt đến giao tiếp hằng ngày, từ bảo tồn ngôn ngữ dân tộc thiểu số đến môi trườngvà AI trong giáo dục, các vấn đề cùng cho thấy một điểm gặp gỡ: ngôn ngữ luôn vận động trong mối quan hệ mật thiết với những chuyển động của xã hội.

Nếu buổi sáng cho thấy sự vận động của ngôn ngữ từ lịch sử đến đời sống đương đại, thì phiên làm việc buổi chiều hứa hẹn tiếp tục mở rộng các thảo luận sang chính sách ngôn ngữ, mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa, cùng những vấn đề của từ điển học và bách khoa thư học. Qua đó, các vấn đề nghiên cứu của Hội thảo được gắn kết sâu sắc hơn với những yêu cầu của thực tiễn và gợi mở nhiều hướng nghiên cứu mới.

Phiên làm việc buổi chiều tiếp tục tập trung vào những vấn đề có ý nghĩa cả về lí luận và thực tiễn, từ việc xây dựng khung lí thuyết tích hợp cho chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam đến việc khảo sát những biểu hiện ngôn ngữ gắn với đời sống văn hoá truyền thống qua một loại hình nghệ thuật hát.

Ở hướng nghiên cứu chính sách ngôn ngữ, tham luận của PGS.TS Vũ Thị Thanh Hương đặt ra yêu cầu kết nối các tiếp cận, kinh nghiệm quốc tế với thực tiễn Việt Nam, từ chính sách và kế hoạch hoá ngôn ngữ đến phân tích hệ sinh thái, xác lập câu hỏi chính sách và dự báo. Những trao đổi từ báo cáo cũng mở rộng sang các vấn đề đang được quan tâm hiện nay như: tiếng Việt di sản, vị thế của tiếng Việt và việc đưa tiếng Anh trở thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học.

Mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hoá được tiếp cận từ một hướng khác qua tham luận của GS.TS. Đỗ Thị Kim Liênvề hát phường vải. Từ hiện tượng đố - đối nam nữ và việc sử dụng chữ Hán, chữ Nôm trong lời hát cho thấy việc nghiên cứu ngôn ngữ không chỉ dừng lại ở hình thức biểu đạt mà còn cần đi sâu vàonhững lớp ý nghĩa, tư duy, tình cảm và bối cảnh văn hoá ẩn sau cách sử dụng ngôn ngữ.

Một mạch nội dung đáng chú ý khác của phiên Hội thảo là các vấn đề về từ điển học và bách khoa toàn thư, được triển khai qua chuỗi các nhiệm vụ khoa học cấp cơ sở năm 2026. Về phân loại và lựa chọn mục từ, biên soạn mục từ địa danh đường phố và xây dựng cấu trúc mục từ nhạc cụ truyền thống. Các phát biểu không chỉ đề cập tới cấu trúc vĩ mô, cấu trúc vi mô hay những tiêu chí lựa chọn mục từ mà còn cho thấy yêu cầu hệ thống hoá tri thức, chuẩn hoá thông tin và tích hợp các nguồn tư liệu khác nhau nhằm nâng cao giá trị tra cứu, giá trị khoa học của các công trình từ điển, bách khoa toàn thư.

Phiên thảo luận diễn ra sôi nổi, mở rộng từ nội dung của từng tham luận tới những vấn đề có tính nền tảng và thực tiễn hơn. Các ý kiến trao đổi tập trung vào khả năng vận dụng kinh nghiệm quốc tế trong xây dựng chính sách ngôn ngữ ở Việt Nam; yêu cầu nâng cao năng lực Hán Nôm trong nghiên cứu ngôn ngữ lịch sử và sự cần thiết phải biên soạn “Từ điển từ nguyên tiếng Việt” trong giai đoạn 2025 - 2030; nội hàm của khái niệm “ngôn ngữ thứ hai”; vấn đề xây dựng Luật ngôn ngữ; cũng như chất lượng, quyền sở hữu và khả năng phát huy giá trị của các sản phẩm từ điển, bách khoa toàn thư.

Qua những trao đổi này, phiên làm việc thứ hai cho thấy các vấn đề ngôn ngữ học, từ điển học và bách khoa thư học ngày càng gắn chặt với yêu cầu của đời sống khoa học và thực tiễn quản lí. Từ xây dựng chính sách ngôn ngữ, bảo vệ vị thế tiếng Việt đến tổ chức, chuẩn hoá và khai thác tri thức trong các công trình tra cứu, các hướng nghiên cứu và ý kiến thảo luận đều gợi mở yêu cầu tăng cường tính liên ngành, tính ứng dụng và khả năng chuyển hoá kết quả nghiên cứu thành những luận cứ khoa học phục vụ nhu cầu thực tiễn trong bối cảnh chuyển đổi số hiện nay.

Khép lại Hội thảo, TS. Đặng Thị Phượng - Phó Viện trưởng phụ trách Viện Ngôn ngữ học, nhấn mạnh những hướng nghiên cứu được gợi mở qua các báo cáo và ý kiến thảo luận, trong đó có chính sách ngôn ngữ, sự biến đổi ngôn ngữ, ứng dụng công nghệ trong nghiên cứu và giảng dạy ngôn ngữ các dân tộc,... Hội thảo đồng thời tiếp tục khẳng định vai trò là diễn đàn kết nối các nhà khoa học trong và ngoài Viện, tạo điều kiện trao đổi học thuật, tiếp cận các kết quả nghiên cứu mới và tích luỹ kinh nghiệm cho hoạt động nghiên cứu.

Cuối cùng, thay mặt Ban Tổ chức Hội thảo, TS Đặng Thị Phượng xin gửi lời cảm ơn tới các giáo sư, nhà khoa học cùng các đại biểu đã gửi bài, trình bày báo cáo, phát biểu và tham dự Hội thảo; đồng thời bày tỏ mong muốn các hội thảo, toạ đàm sau sẽ tiếp tục nhận được nhiều sự quan tâm của các nhà khoa học trong và ngoài Viện hơn nữa.

Một số hình ảnh nổi bật tại hội thảo:

Các báo cáo viên trình bày tham luận tại Hội thảo