Việc mở rộng thẩm quyền, nhiệm vụ và trách nhiệm của cấp xã đặt ra yêu cầu phải chuyển từ phương thức quản lý hành chính truyền thống sang quản trị dựa trên dữ liệu, công nghệ số và sự kết nối liên thông giữa các cơ quan nhà nước. Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, tạo cơ sở chính trị cho việc đổi mới toàn diện hoạt động quản lý nhà nước. Tuy nhiên, chuyển đổi số ở cấp xã/phường hiện nay không nên chỉ dừng lại ở số hóa hồ sơ, cung cấp dịch vụ công trực tuyến hay ứng dụng phần mềm hành chính, mà cần hướng đến xây dựng hệ sinh thái quản trị địa phương số, trong đó dữ liệu là nền tảng, công nghệ là công cụ, người dân và doanh nghiệp là trung tâm phục vụ. Từ đó đặt ra yêu cầu, mô hình chuyển đổi số cấp xã/phường có tính tổng thể, đồng bộ và phù hợp với điều kiện thực tiễn của từng địa phương.

          1. Yêu cầu của mô hình chuyển đổi số cấp xã/phường

          Thứ nhất, chuyển đổi số phải gắn với đổi mới phương thức quản trị và tổ chức hoạt động của chính quyền cấp xã/phường, không đồng nhất chuyển đổi số với việc trang bị máy tính, sử dụng phần mềm hay cung cấp dịch vụ công trực tuyến.

         Thứ hai, bảo đảm tính liên thông, đồng bộ giữa cấp xã/phường với cấp tỉnh/thành phố, các cơ quan chuyên môn và hệ thống dữ liệu quốc gia; hạn chế tình trạng đầu tư các nền tảng riêng lẻ, phân tán và trùng lặp.

         Thứ ba, lấy người dân, doanh nghiệp làm chủ thể thụ hưởng và tham gia vào quá trình chuyển đổi số. Mọi hoạt động số hóa phải hướng tới giảm thời gian, chi phí, đơn giản hóa thủ tục và nâng cao khả năng tiếp cận dịch vụ công.

          Thứ tư, kết hợp chuyển đổi số trong quản lý nhà nước với chuyển đổi số trong phát triển kinh tế – xã hội, đặc biệt là hỗ trợ hộ kinh doanh, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa, các cơ sở sản xuất và cộng đồng dân cư.

          Thứ năm, bảo đảm an toàn, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và tính bao trùm, không để người cao tuổi, người khuyết tật, người dân ở khu vực khó khăn hoặc thiếu kỹ năng số bị hạn chế cơ hội tiếp cận dịch vụ.

          2. Cấu trúc mô hình chuyển đổi số

          Trụ cột thứ nhất: Phát triển chính quyền số và đổi mới phương thức quản trị hành chính. Đây là trụ cột cốt lõi, hướng tới chuyển đổi phương thức quản lý hành chính truyền thống sang quản trị trên môi trường số. Trọng tâm là số hóa quy trình xử lý công việc, quản lý văn bản và hồ sơ điện tử, ứng dụng chữ ký số, điều hành trực tuyến và giám sát tiến độ thực hiện nhiệm vụ. Đồng thời, phát triển Trung tâm Phục vụ hành chính công cấp xã/phường theo hướng cung cấp dịch vụ đa kênh, chuẩn hóa quy trình giải quyết thủ tục hành chính, công khai minh bạch và tăng cường liên thông dữ liệu, hạn chế yêu cầu người dân cung cấp lại thông tin đã có trong hệ thống cơ quan nhà nước.

Trụ cột thứ hai: Xây dựng hệ sinh thái dữ liệu số và cơ sở dữ liệu quản trị địa phương. Dữ liệu là nền tảng của quản trị địa phương hiện đại. Chính quyền cấp xã cần xây dựng, chuẩn hóa và cập nhật cơ sở dữ liệu về dân cư, đất đai, quy hoạch, hạ tầng, môi trường, y tế, giáo dục, an sinh xã hội và hoạt động kinh tế, bảo đảm khả năng kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia và chuyên ngành theo thẩm quyền. Đặc biệt, ứng dụng công nghệ GIS để xây dựng bản đồ số địa phương, phục vụ quản lý không gian, tài nguyên, hạ tầng và giám sát biến động trên địa bàn. Việc quản trị dữ liệu phải bảo đảm tính chính xác, thống nhất, liên thông và an toàn thông tin.

Trụ cột thứ ba: Phát triển kinh tế số và hỗ trợ chuyển đổi số cho doanh nghiệp, hộ kinh doanh. Chuyển đổi số cần trở thành động lực thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương, không chỉ giới hạn trong hoạt động của cơ quan công quyền. Chính quyền cần hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và hộ kinh doanh ứng dụng thương mại điện tử, thanh toán số, hóa đơn điện tử, truy xuất nguồn gốc và các nền tảng quản lý sản xuất, kinh doanh. Đồng thời, xây dựng cơ sở dữ liệu về doanh nghiệp, hộ kinh doanh và nhu cầu hỗ trợ để nâng cao hiệu quả kiến tạo môi trường kinh doanh. Đối với xã nông thôn, ưu tiên số hóa sản xuất nông nghiệp và tiêu thụ sản phẩm; đối với phường đô thị, chú trọng thương mại điện tử, dịch vụ, du lịch và kinh tế đô thị.

Trụ cột thứ tư: Phát triển xã hội số và công dân số. Người dân vừa là đối tượng thụ hưởng, vừa là chủ thể tham gia chuyển đổi số. Do đó, cần phổ cập kỹ năng số, thúc đẩy sử dụng định danh điện tử, dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và các tiện ích số thiết yếu. Củng cố tổ công nghệ số cộng đồng theo hướng trực tiếp hỗ trợ người dân tiếp cận, sử dụng dịch vụ số. Đồng thời, phát triển các kênh tương tác trực tuyến và nền tảng phản ánh hiện trường, tạo điều kiện để người dân tham gia giám sát hoạt động chính quyền, phản ánh các vấn đề về môi trường, giao thông, trật tự đô thị và an sinh xã hội.

Trụ cột thứ năm: Phát triển quản trị thông minh và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Trên nền tảng dữ liệu được số hóa và chuẩn hóa, từng bước ứng dụng AI và phân tích dữ liệu lớn (Big Data) nhằm nâng cao năng lực dự báo, hỗ trợ ra quyết định và xử lý các vấn đề quản lý địa phương. Xây dựng bảng điều khiển số (Dashboard) giúp lãnh đạo theo dõi các chỉ tiêu kinh tế – xã hội, tiến độ giải quyết thủ tục hành chính và tình hình phát triển địa bàn. Đồng thời, nghiên cứu ứng dụng GIS, camera và cảm biến trong giám sát giao thông, môi trường, đất đai và phòng chống thiên tai. Việc ứng dụng AI phải bảo đảm tính minh bạch, an toàn và trách nhiệm giải trình; công nghệ chỉ đóng vai trò hỗ trợ, không thay thế trách nhiệm quyết định của người có thẩm quyền.

Trụ cột thứ sáu: Phát triển nguồn nhân lực số và bảo đảm an toàn, an ninh mạng. Nguồn nhân lực là điều kiện quyết định tính hiệu quả và bền vững của chuyển đổi số. Cần đào tạo cán bộ, công chức theo vị trí việc làm, tập trung vào kỹ năng khai thác dữ liệu, vận hành nền tảng số và ứng dụng AI có trách nhiệm. Đồng thời, nâng cao trách nhiệm người đứng đầu, phân công rõ đầu mối phụ trách chuyển đổi số và tăng cường phối hợp với cơ quan chuyên môn, doanh nghiệp công nghệ. Song song với đó, hoàn thiện cơ chế phân quyền truy cập, sao lưu dữ liệu, bảo vệ thông tin cá nhân và ứng phó sự cố an ninh mạng, bảo đảm an toàn cho toàn bộ hệ thống quản trị số.

3. Cơ chế vận hành

          Sáu trụ cột trên cần được vận hành theo một quy trình quản trị thống nhất, gồm năm bước:

Bước 1: Thu thập dữ liệu - Tiếp nhận thông tin từ các cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành, các bộ phận chuyên môn và phản ánh của người dân.

Bước 2: Tích hợp và phân tích - Chuẩn hóa, kết nối, phân tích dữ liệu để nhận diện vấn đề và xác định nhu cầu quản lý.

Bước 3: Ra quyết định - Lãnh đạo chính quyền sử dụng dữ liệu và các công cụ phân tích để lựa chọn phương án xử lý phù hợp.

Bước 4: Tổ chức thực hiện - Giao nhiệm vụ cụ thể cho từng bộ phận, cá nhân, xác định thời hạn và trách nhiệm giải quyết.

Bước 5: Giám sát và đánh giá - Theo dõi tiến độ, đo lường kết quả, tiếp nhận phản hồi và điều chỉnh chính sách, quy trình quản lý.

          Như vậy, mô hình không chỉ tạo ra sự thay đổi về công nghệ mà quan trọng hơn là hình thành chu trình quản trị khép kín, trong đó dữ liệu được chuyển hóa thành thông tin quản lý, thông tin quản lý trở thành cơ sở ra quyết định và kết quả thực hiện được phản hồi để tiếp tục cải thiện chất lượng điều hành.

          4. Chỉ tiêu đánh giá mô hình chuyển đổi số cấp xã/phường

          Để tránh tình trạng chuyển đổi số mang tính hình thức, cần xây dựng hệ thống chỉ tiêu đánh giá dựa trên kết quả đầu ra và mức độ thay đổi chất lượng quản trị. Một số nhóm chỉ tiêu có thể đề xuất như sau:

4. Kết luận

          Trong bối cảnh triển khai chính quyền địa phương hai cấp và đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia, xây dựng mô hình chuyển đổi số cấp xã, phường là yêu cầu tất yếu nhằm đổi mới căn bản phương thức quản trị địa phương. Mô hình sáu trụ cột gồm: chính quyền số, dữ liệu số, kinh tế số, xã hội số, quản trị thông minh và nhân lực, an toàn số, được vận hành trên nền tảng hạ tầng công nghệ, thể chế đồng bộ và dữ liệu liên thông. Giá trị cốt lõi của mô hình là chuyển từ số hóa hoạt động hành chính sang xây dựng hệ sinh thái quản trị địa phương số, trong đó dữ liệu là nền tảng điều hành, công nghệ là công cụ, người dân và doanh nghiệp là trung tâm phục vụ và tham gia quản trị. Qua đó, hướng tới hình thành chính quyền cơ sở hiện đại, minh bạch, có năng lực dự báo, điều hành chủ động, nâng cao chất lượng cung ứng dịch vụ công và thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững.

Tài liệu tham khảo

1. Bộ Chính trị (2024), Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

2. Thủ tướng Chính phủ (2022), Quyết định số 06/QĐ-TTg ngày 06/01/2022 phê duyệt Đề án phát triển ứng dụng dữ liệu về dân cư, định danh và xác thực điện tử phục vụ chuyển đổi số quốc gia giai đoạn 2022–2025, tầm nhìn đến năm 2030.

3. Thủ tướng Chính phủ (2025), Quyết định số 759/QĐ-TTg ngày 14/4/2025 phê duyệt Đề án sắp xếp, tổ chức lại đơn vị hành chính các cấp và xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương hai cấp.

4. Quốc hội (2025), Luật Tổ chức chính quyền địa phương số 72/2025/QH15 ngày 16/6/2025.

5. Chính phủ (2025), Nghị định số 118/2025/NĐ-CP ngày 09/6/2025 về thực hiện thủ tục hành chính theo cơ chế một cửa, một cửa liên thông tại Bộ phận Một cửa và Cổng Dịch vụ công quốc gia.