(Nguồn ảnh minh hoạ: ChatGPT)

Cơ chế bốn không trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực

Tham nhũng, tiêu cựu được coi là quốc nạn, làm giảm niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng và Nhà nước, ảnh hưởng xấu đến sự phát triển kinh tế - xã hội. Phòng chống tham nhũng, tiêu cực là một hoạt động đã được thực hiện xuyên suốt trong quá trình xây dựng và phát triển của Đảng và Nhà nước. Nhiều chủ trương, giải pháp phòng chống tham nhũng , tiêu cực đã được Đảng và Nhà nước đề ra trong các giai đoạn xây dựng đất nước. Cơ chế phòng chống tham nhũng, tiêu cực “bốn không” là một trong những cơ chế đang chứng minh tính tính hiệu quả trong phòng, chống tham nhũng, tiêu cực .

Cơ chế phòng, chống tham nhũng, tiêu cực bốn không được Cố Tổng bí thư Nguyễn Phú Trọng đề cập trong Phát biểu kết luận tại Hội nghị toàn quốc tổng kết 10 năm công tác phòng, chống tham nhũng, tiêu cực giai đoạn 2012 - 2022 và được Cố Tổng Bí thư nêu ra trong nhiều bài phát biểu về phòng chống tham nhũng, tiêu cực của mình. Cụ thể:

“Không thể” là cần có một cơ chế phòng ngừa chặt chẽ để không thể tham nhũng, tiêu cực ;

“Không dám” là cần có cơ chế phát hiện, xử lý nghiêm minh, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, bất kể người đó là ai, từ đó răn đe, trừng trị nghiêm khắc để không dám tham nhũng, tiêu cực;

“Không cần”, “Không muốn” là cần có một cơ chế bảo đảm để cán bộ, công chức không cần tham nhũng, tiêu cực, cần có một cơ chế công khai, minh bạch, giám sát, kiểm soát quyền lực, xây dựng một văn hóa liêm chính, tiết kiệm để cán bộ công chức không muốn tham nhũng, tiêu cực (Nguyễn Phú Trọng, 2023; TTXVN, 2022).

Trong báo cáo Chính trị của Đại hội 14, Đảng ta đã chỉ ra những thành tựu trong công tác phòng trừ tham nhũng, tiêu cực và cho biết cần tiếp tục thực hiện và hoàn thiện cơ chế “không thể, không dám, không cần, không muốn” tham nhũng, tiêu cực từ đó đưa nước ta ngày càng phát triển (Báo điện tử Chính phủ, 2026).

Nhiệm vụ, giải pháp để “không thể”

Để “không thể” tham nhũng, tiêu cực cần có một cơ chế phòng ngừa chặt chẽ, luật pháp, chính sách, quy định phải hiện đại nhưng có tính khả thi; luật pháp, chính sách được được rõ ràng, và dễ dàng được người dân tiếp cận.

Để thực hiện tốt việc này, các dự án luật phải được đổi mới mạnh mẽ công tác xây dựng, với sự tham gia trực tiếp của các chuyên gia và đội ngũ có trình độ chuyên môn cao trong quá trình soạn thảo. Công tác đánh giá pháp luật, chính sách cũng phải được thực hiện nghiêm túc, để phát hiện những hạn chế của điều luật và chính sách từ đó đưa những điều chỉnh hợp lý.

Cần phải đẩy mạnh cái cách hành chính tạo điều kiện thuận lợi cho người dân. Cải cách hành chính nhằm loại bỏ những thủ tục không cần thiết, nâng cao hiệu quả quản lý và tổ chức thực thi, qua đó tạo điều kiện thuận lợi hơn cho cơ quan quản lý trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, đồng thời giúp người dân tiếp cận và giải quyết công việc nhanh chóng, thuận tiện, hiệu quả hơn.

Bên cạnh đó, pháp luật, các chính sách, quy định phải được phổ biến rộng rãi, người dân dễ tiếp cận và tìm hiểu. Trong bối cảnh nước ta có tỷ lệ người dân tiếp cận internet cao, việc sử dụng môi trường internet để phổ biến luật pháp là cần thiết, và cũng là công cụ quan trọng nhất để người dân tiếp cận luật pháp, chính sách. Việc phổ biến luật, chính sách qua internet cũng cần có nhiều thể loại như bài viết, video, trao đổi, tư vấn… để người dân có thể tìm thấy thể loại phù hợp.

Ngoài việc phổ biến luật, chính sách trên internet, cũng cần duy trì các hình thức thông tin khác như phổ biến pháp luật trên loa truyền thanh, trong các thư viện cấp xã/phường, niêm yết ở Uỷ ban nhân dân cấp xã/phường để người dân với điều kiện tiếp cận thông tin khác nhau đều có thể tìm kiếm được thông tin cần thiết khi có nhu cầu.

Nhiệm vụ, giải pháp để “không dám”

Để tạo được trạng thái “không dám” tham nhũng, tiêu cực , pháp luật phải nghiêm minh, được thực thi công bằng, nhất quán, không có vùng cấm, không có ngoại lệ, bảo đảm mọi hành vi vi phạm đều được phát hiện và xử lý theo quy định.

Việc thượng tôn pháp luật phải được thực hiện nghiêm, bất cứ ai, bất cứ cán bộ cấp nào nếu làm sai cũng phải chịu sự điều chỉnh của pháp luật. Các cơ quan pháp luật phải có quyết tâm chính trị rất cao, thể hiện ở thái độ kiên quyết, không khoan nhượng và hành động quyết liệt, cụ thể, thiết thực và hiệu quả.

Cần phải thường xuyên tiến hành thanh tra, kiểm tra, xử lý các vụ việc, nhất là các vụ việc liên quan đến đầu tư lớn, nơi dễ có nguy cơ xảy ra tham nhũng, tiêu cực. Công tác thanh tra, kiểm tra không chỉ góp phần ngăn chặn được hành vi tham nhũng, tiêu cực mà còn giúp nhận diện những sai sót, vướng mắc trong vận hành từ đó kịp thời điều chỉnh hoạt động để đạt hiệu quả cao nhất. Các tổ chức quản lý luôn phải có phương pháp giám sát tốt nhất, thực chất và hiệu quả để hạn chế những yếu kém, sơ hở trong công tác cán bộ, không để cán bộ sai phạm. Ngoài ra các cơ quan thực thi luật pháp, chính sách cần phải làm tốt trách nhiệm giải trình; giải trình và tiếp thu các đóng góp từ người dân thể hiện sự công khai, minh bạch của Đảng, Nhà nước và cũng giúp định hướng tốt dư luận xã hội.

Tăng cường sự giám sát của các tổ chức và người dân. Các hoạt động của cơ quan chính quyền cần được công khai, các khâu thủ tục cần được niên yết rõ ràng, ngoài ra, còn phải có cơ chế thuận tiện cho việc giám sát của người dân và cơ chế bảo vệ người dân tố cáo các hành vi sai phạm. Việc tiếp công dân phải thường xuyên, qua đó, các cấp chính quyền có thể thấy được sự vướng mắc của người dân, những hạn chế trong việc điều hành từ đó hoạt động tốt hơn. Bên cạnh việc tiếp công dân, cũng cần tăng cường phát triển công nghệ số: các cổng thông tin điện tử là một công cụ hữu ích để người dân dễ dàng phản ánh hành vi tiêu cực, tham nhũng với cơ quan chức năng; đồng thời qua cổng thông tin điện tử, n gười dân hiểu được sự làm việc của cán bộ, công chức và thấy được sự nghiêm minh của pháp luật, cũng như những bài học cho những người vi phạm tham nhũng, tiêu cực.

Nhiệm vụ, giải pháp để “không cần”

Để “không cần” tham nhũng, tiêu cực thì cán bộ, công chức cần có mức lương và các chính sách đãi ngộ phù hợp với cống hiến, tài năng từ đó họ không cần phải tham nhũng, tiêu cực để trang trải cho cuộc sống. Việc cải tiến về tiền lương phải hướng tới đảm bảo cuộc sống cán bộ. Tiền lương phải là thu nhập chính và đảm bảo điều kiện sống của họ và gia đình. Việc cải cách tiền lương phải phù hợp, đảm bảo cuộc sống người cán bộ tạo động lực để người cán bộ cống hiến hơn nữa cho công việc của mình. Những người cán bộ , nhất là những cán bộ trẻ, người mới được tuyển dụng, phải có đủ mức lương phù hợp với mức sống từ đó người cán bộ yên tâm công tác.

Cần đẩy mạnh việc tinh gọn bộ các cơ quan, tổ chức. Việc tinh gọn làm giảm số lượng cán bộ, công chức cần giữ lại người có trình độ chuyên môn đảm bảo; kiên quyết loại bỏ những người không đủ trình độ ra khỏi đội ngũ cán bộ các cơ quan từ đó giảm gánh nặng của ngân sách nhà nước dành cho trả lương, tập trung ngân sách để trả lương cho số lượng cán bộ ít hơn từ đó làm tăng lương cho họ. Giảm số lượng người làm việc nhưng vẫn phải đảm bảo hoạt động được thống suốt, ở đây cần chú ý đến xây dựng và hoàn thiện vị trí việc làm phù hợp với chức năng nhiệm vụ của từng cán bộ.

Để tinh gọn, với số lượng cán bộ ít mà vẫn đảm nhiệm được công việc thì việc áp dụng sự hỗ trợ của công nghệ số là bắt buộc; việc áp dụng này giảm bớt gánh nặng cho người cán bộ, nâng cao hiệu quả công việc, đảm bảo số lượng người ít nhưng vẫn đảm nhận được khối lượng công việc nhiều hơn.

Nhiệm vụ, giải pháp để “không muốn” 

Thực hiện “không muốn” tham nhũng, tiêu cực là việc làm khó nhất, vấn đề này còn thuộc vào vấn đề tâm lý, đạo đức của người cán bộ. Người cán bộ có đạo đức cách mạng, văn hoá liêm chính thì các lợi ích do việc tham nhũng không lôi kéo được họ.

Để tạo cho cán bộ có đạo đức cách mạng, việc giáo dục, rèn luyện cán bộ cần phải được thực hiện thường xuyên, liên tục. Người cán bộ cần phải thấm nhuần tư tưởng các h mạng, đạo đức Hồ Chí Minh, nâng cao bản lĩnh chính trị. chống suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”, từ đó ngăn cản tư tưởng tham nhũng , tiêu cực ngay từ trong suy nghĩ của người cán bộ. Những tư tưởng và đạo đức này tạo cho người cán bộ tâm lý vững vàng, đức tính liêm chính và đạo đức trong sáng. Cán bộ, đảng viên giữ chức vụ càng cao càng phải nêu cao gương đạo đức, ý thức nghiêm túc chấp hành quy định của Đảng và pháp luật của Nhà nước và luôn luôn đề cao trách nhiệm phụng sự Tổ quốc, phục vụ người dân.

Ngoài ra, cần tạo dựng một nền văn hoá, lối sống lành mạnh trong tầng lớp cán bộ công chức và nâng cao đạo đức toàn xã hội. Cần phải xây dựng văn hóa công vụ để người cán bộ có trách nhiệm, minh bạch, hiệu quả trong thực hiện nhiệm vụ. Loại bỏ tư tưởng tầm thường, đuổi theo vật chất tầm thường mà phải cố gắng theo lý tưởng cách mạng, sống vì nhân dân, cộng đồng.

Công tác phê bình và tự phê bình cần được thực hiện thường xuyên, và nghiêm túc để thấy được những yếu kém từ các hoạt động của cán bộ và từ đó có những điều chỉnh kịp thời. Công tác phê bình, tự phê bình không chỉ là hạn chế những sai phạm, mà còn qua đó phát hiện những cách làm hay, hợp lý, bảo vệ những cán bộ giám nghĩ, dám làm dám nghĩ, dám làm vì lợi vì lợi ích chung của xã hội. 

Những việc cần làm ngay

Cơ chế phòng chống “bốn không” là một trong những biện pháp phòng chống tham nhũng, tiêu cực đã cho thấy hiệu quả trong thời gian qua, góp phần nâng cao tính răn đe, phòng ngừa và hạn chế các hành vi tham nhũng, tiêu cực. Trong thời gian tới, cần tiếp tục thực hiện đồng bộ và hiệu quả cơ chế này, để từng bước xây dựng nền quản trị công minh bạch, liêm chính, hướng tới một bộ máy chính quyền không tham nhũng.

Việc áp dụng kỹ thuật số vào công tác quản lý, chế độ chính phủ điện tử là một hoạt động cần thiết để thực hiện cơ chế bốn không, để nâng cao hiệu quả hoạt động của chính quyền, nâng cao đời sống người cán bộ và góp phần giảm trừ tham, tiêu cực.

Phòng chống tham nhũng, tiêu cực là một việc khó, cần có sự nỗ lực tham gia của nhiều cấp, nhiều hoạt động và sự đóng góp của cán bộ, đảng viên và toàn xã hội.

Ý thức người cán bộ là yếu tố quan trọng trong việc xây dựng đạo đức cách mạng của người quản lý; cần luôn luôn tiến hành các hoạt động nâng cao ý thức cách mạng của người cán bộ công chức.

Nguyễn Đức Tuyến

Tài liệu tham khảo:

Báo điện tử Chính phủ. (2026). Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. https://baochinhphu.vn/van-kien-dai-hoi-dai-bieu-toan-quoc-lan-thu-xiv-cua-dang-102260206213400242.htm.

Nguyễn Phú Trọng. (2023). Kiên quyết, kiên trì đấu tranh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, góp phần xây dựng Đảng và Nhà nước ta ngày càng trong sạch, vững mạnh. Hà Nội. Nxb. Chính trị Quốc gia Sự thật. ISBN: 978-604-57-8375-7.

TTXVN. (2022). Toàn văn phát biểu của Tổng Bí thư về phòng chống tham nhũng, tiêu cực. https://www.vietnamplus.vn/toan-van-phat-bieu-cua-tong-bi-thu-ve-phong-chong-tham-nhung-tieu-cuc-post801297.vnp.
‎