Trải qua hơn 45 năm hình thành và phát triển, Viện Nghiên cứu Văn hóa đã từng bước mở rộng phạm vi nghiên cứu từ văn hóa dân gian truyền thống sang các vấn đề văn hóa đương đại, biến đổi văn hóa trong điều kiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đô thị hóa và hội nhập quốc tế. Các thế hệ nhà khoa học của Viện đã có những đóng góp quan trọng trong nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc, được ghi nhận qua nhiều giải thưởng cao quý như Giải thưởng Hồ Chí Minh, Giải thưởng Nhà nước và các huân chương của Nhà nước.

Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng, Nghị quyết số 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, cũng như các nghị quyết chuyên đề về văn hóa (Nghị quyết số 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước, Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam), công tác nghiên cứu văn hóa cần được đặt trong mối quan hệ mật thiết với yêu cầu đổi mới phương thức nghiên cứu, ứng dụng công nghệ và nâng cao hiệu quả tư vấn chính sách. Đổi mới sáng tạo không chỉ giới hạn ở lĩnh vực công nghệ hay sản xuất, mà còn thể hiện ở khả năng đổi mới tư duy khoa học, phương pháp luận và cách tiếp cận đối với các vấn đề văn hóa-xã hội phức tạp của thời đại.

Trong năm 2025 và giai đoạn đầu năm 2026, Viện Nghiên cứu Văn hóa đã triển khai đồng bộ các nhiệm vụ khoa học và công nghệ cấp Bộ và cấp Cơ sở. Đặc biệt, Viện đang là đầu mối chủ trì thực hiện Chương trình khoa học và công nghệ trọng điểm cấp Bộ giai đoạn 2025–2027 với nội dung “Nghiên cứu những tinh hoa văn hóa và thành tựu phát triển mới của nhân loại và vận dụng vào công cuộc đổi mới của đất nước trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập quốc tế”. Trong đó, 05 nhiệm vụ thuộc Chương trình do cán bộ nghiên cứu của Viện làm chủ nhiệm đều có nội dung mang tính chất đổi mới sáng tạo và gắn chặt với yêu cầu chuyển đổi số, hội nhập quốc tế. Cụ thể, thay vì chỉ dừng lại ở việc mô tả hay thống kê các hiện tượng văn hóa theo khung tiếp cận truyền thống, các nhiệm vụ tập trung vào việc tìm hiểu, tiếp thu kinh nghiệm quốc tế trong các lĩnh vực mà Nhà nước và xã hội đang quan tâm, từ xây dựng thương hiệu quốc gia, bảo vệ và phát huy di sản văn hóa như nguồn lực phát triển bền vững, quá trình tiếp biến tinh hoa văn hóa thế giới trong nghệ thuật và ẩm thực, cũng như xây dựng hệ giá trị, lối sống cho giới trẻ... Trên cơ sở đó, các nhiệm vụ có thể nhấn mạnh được quan điểm cốt lõi có ý nghĩa trong phát triển văn hóa hiện nay: rằng văn hóa không chỉ còn là đối tượng cần được bảo tồn và phát huy, mà thực sự trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, gắn kết chặt chẽ với công nghệ số và các mô hình phát triển hiện đại; góp phần cung cấp những luận cứ khoa học có chất lượng, thiết thực phục vụ công tác hoạch định đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, đồng thời tham gia tích cực vào quá trình xây dựng và phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia.

Họp triển khai hoạt động các nhiệm vụ thuộc Chương trình khoa học và công nghệ trọng điểm cấp Bộ

Song song với đó, Viện cũng chú trọng công tác chuyển đổi số trong hoạt động nội bộ, số hóa tư liệu, từng bước nghiên cứu biện pháp xây dựng cơ sở dữ liệu chuyên ngành về văn hóa. Hiện tại, đầu mối chuyển đổi số của Viện đang tích cực xây dựng cơ sở dữ liệu của toàn bộ số Tạp chí Văn hóa dân gian và Tạp chí Nghiên cứu văn hóa Việt Nam đã xuất bản, theo hướng dễ tiếp cận, tra cứu, có thể tồn tại lâu dài trên môi trường số và có thể được khai thác bởi các công cụ trí tuệ nhân tạo. Một số phương thức đổi mới sáng tạo trong công tác truyền thông và nghiên cứu khoa học cũng bước đầu được thử nghiệm và ứng dụng, ví dụ như quy trình tổng quan và kiểm thử nội dung tài liệu dựa trên các công cụ số, xây dựng các chuyên trang số giới thiệu kết quả nghiên cứu, đồng thời từng bước ứng dụng các giải pháp linh hoạt trong việc số hóa, phân loại và chia sẻ tư liệu nghiên cứu. Những nỗ lực này giúp củng cố nền tảng kỹ thuật để nâng cao chất lượng nghiên cứu và phổ biến tri thức khoa học.

Trong những tháng cuối năm 2026 và các năm tiếp theo, Viện Nghiên cứu Văn hóa xác định một số định hướng nhằm thúc đẩy công tác chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo trong nghiên cứu khoa học và các mặt công tác khác:

Thứ nhất, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong thu thập, xử lý, lưu trữ và phân tích dữ liệu nghiên cứu văn hóa; tiếp tục nghiên cứu xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu chuyên ngành về lĩnh vực văn hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác nghiên cứu, tư vấn và phổ biến tri thức.

Thứ hai, đổi mới phương pháp luận và cách tiếp cận nghiên cứu, tăng cường liên ngành; chú trọng nghiên cứu các vấn đề văn hóa trong bối cảnh chuyển đổi số, toàn cầu hóa; nâng cao chất lượng luận cứ khoa học phục vụ hoạch định chính sách văn hóa, con người và phát triển bền vững.

Thứ ba, mở rộng và làm sâu sắc hợp tác quốc tế trong nghiên cứu văn hóa; tăng cường trao đổi học thuật, chia sẻ kinh nghiệm và tham gia các mạng lưới nghiên cứu khu vực, quốc tế; đồng thời đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành trong giai đoạn mới.

Trong không khí sôi nổi của Ngày hội Đổi mới sáng tạo quốc gia năm 2026, Viện Nghiên cứu Văn hóa xác định đây là dịp quan trọng để tiếp tục củng cố và nâng cao chất lượng công tác nghiên cứu, gắn kết chặt chẽ hơn với các ưu tiên chiến lược của đất nước về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Việc đẩy mạnh đổi mới phương thức hoạt động và chuyển đổi số sẽ góp phần thiết thực phát huy giá trị văn hóa dân tộc, xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho sự phát triển bền vững của đất nước trong giai đoạn mới./.