Đặt trọng tâm vào năng lực quản trị khoa học trong kỷ nguyên số

 Tọa đàm khoa học “Đổi mới sáng tạo trong Khoa học xã hội và Nhân văn” diễn ra trong khuôn khổ chuỗi các sự kiện chào mừng Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia năm 2026 của hai cơ quan khoa học. Tham dự chương trình có sự hiện diện của PGS.TS. Nguyễn Tài Đông, Trưởng ban Ban Quản lý khoa học và Hợp tác quốc tế; TS. Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Trưởng ban Ban Quản lý khoa học và Hợp tác quốc tế (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam); GS.TS. Trần Thị Thanh Tú, Trưởng ban Khoa học và Đổi mới sáng tạo; TS. Vũ Tuấn Anh, Phó Trưởng ban Khoa học và Đổi mới sáng tạo (Đại học Quốc gia Hà Nội); cùng các đại biểu của hai bên.

Các đại biểu tham dự Tọa đàm đã nhìn nhận đổi mới sáng tạo không chỉ từ góc độ tạo ra sản phẩm nghiên cứu mới, mà còn từ chính phương thức tổ chức và quản trị hoạt động khoa học. Trong bối cảnh khối lượng nhiệm vụ, yêu cầu tiến độ và nhu cầu khai thác dữ liệu ngày càng tăng, chuyển đổi số trở thành điều kiện quan trọng để bộ máy quản lý khoa học vận hành nhanh hơn, minh bạch hơn và có khả năng cung cấp dữ liệu phục vụ quyết định.

Số hóa quy trình: từ giảm thao tác hành chính đến thay đổi phương thức quản lý

Tại tọa đàm, GS.TS. Trần Thị Thanh Tú chia sẻ kinh nghiệm của Đại học Quốc gia Hà Nội trong triển khai các quy định mới về quản lý chương trình, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Theo chia sẻ tại buổi làm việc, hệ thống số hóa đang được sử dụng để hỗ trợ các khâu từ lập dự toán, nộp đề xuất, phê duyệt đến theo dõi quá trình thực hiện nhiệm vụ. Việc số hóa quy trình từ khâu nộp đề xuất đến khâu phê duyệt nhiệm vụ đã góp phần giảm thiểu thời gian thực hiện và giảm áp lực xử lý thủ công.

Một trong những kinh nghiệm được nhấn mạnh là khả năng liên thông giữa các bước nghiệp vụ. Thuyết minh có thể được trích xuất từ hệ thống; sau khi được phê duyệt, dữ liệu tiếp tục phục vụ việc hoàn thiện hợp đồng và có thể hỗ trợ ký số. Cùng với đó, việc tập huấn chữ ký số và hình thành thói quen làm việc trên hệ thống được xem là một phần không thể tách rời của quá trình chuyển đổi số.

Dữ liệu khoa học: tài sản cần được chuẩn hóa, kết nối và khai thác

Từ thực tiễn của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, PGS.TS. Nguyễn Tài Đông đặt vấn đề rộng hơn về kiến trúc dữ liệu và bức tranh tổng thể của một Viện Hàn lâm số. Theo trao đổi tại tọa đàm, dữ liệu kết quả khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Viện Hàn lâm là rất lớn; vấn đề không chỉ là đưa dữ liệu mới lên hệ thống, mà còn phải tính tới việc số hóa, chuẩn hóa và khai thác khối dữ liệu đã hình thành.

Một câu hỏi có tính nền tảng được đặt ra là: dữ liệu khoa học sẽ được quản trị theo tiêu chuẩn nào và có thể kết nối với các hệ thống khác đến đâu? Các trao đổi tại tọa đàm đề cập tới metadata, các chuẩn và hệ thống mở như DSpace, đồng thời đặt vấn đề về việc thiết kế hệ thống ngay từ đầu theo hướng có thể tích hợp. Cách tiếp cận này cho thấy chuyển đổi số trong khoa học không thể chỉ là số hóa tài liệu hoặc thay thế hồ sơ giấy bằng biểu mẫu điện tử; cốt lõi là tổ chức lại dữ liệu để dữ liệu có thể tìm kiếm, liên thông, thống kê và tiếp tục được sử dụng trong các quy trình nghiệp vụ khác.

Đặc biệt, việc số hóa kết quả đề tài được đặt trong mối liên hệ với yêu cầu đánh giá, xét duyệt và phát hiện trùng lặp. Khi dữ liệu nghiên cứu được cấu trúc đầy đủ theo các trường thông tin, hệ thống có thể tạo nền tảng cho thống kê và phân tích; đồng thời mở ra khả năng ứng dụng các công nghệ mới, trong đó có AI, ở những khâu phù hợp của quy trình quản lý khoa học.

AI chỉ phát huy hiệu quả khi đứng trên một nền dữ liệu đủ tốt

Một trong những nội dung đáng chú ý của buổi Tọa đàm là câu hỏi về vị trí của AI trong toàn trình quản lý khoa học. Tọa đàm không đặt AI như một giải pháp tách rời, mà gắn việc ứng dụng AI với chất lượng dữ liệu và cấu trúc của hệ thống. Nếu dữ liệu được chuẩn hóa, các hệ thống được kết nối và thông tin được cập nhật theo những trường dữ liệu thống nhất, AI mới có cơ sở để hỗ trợ tìm kiếm, đối sánh, phân tích hoặc phát hiện các vấn đề cần lưu ý.

Cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa với khoa học xã hội và nhân văn, nơi dữ liệu nghiên cứu thường phong phú về loại hình, bao gồm công trình, đề tài, kết quả nghiên cứu, sản phẩm khoa học và nhiều nguồn tư liệu khác. Từ nội dung tọa đàm có thể thấy một yêu cầu xuyên suốt là phải xây dựng hệ sinh thái số theo hướng các hệ thống chức năng lớn có thể liên quan và trao đổi dữ liệu với nhau, thay vì phát triển những phần mềm rời rạc.

Liên thông quản lý khoa học – tài chính: điều kiện để quản trị theo tiến độ thực

TS. Nguyễn Thị Thu Hà tập trung vào mối quan hệ giữa số hóa quản lý khoa học và yêu cầu theo dõi tài chính, tiến độ. Theo trao đổi, việc giảm nhân lực xử lý báo cáo nhờ phần mềm là một lợi ích rõ rệt, nhưng hệ thống chỉ thực sự hiệu quả khi dữ liệu được các đơn vị cập nhật thường xuyên và có cơ chế phối hợp đủ chặt chẽ.

Một vấn đề được đặt ra là hệ thống quản lý tài chính và hệ thống quản lý khoa học hiện có tính độc lập nhất định, trong khi quản trị nhiệm vụ đòi hỏi phải theo dõi song song tiến độ chuyên môn và tiến độ giải ngân. Vì vậy, hướng kết nối giữa các hệ thống theo ngành dọc, cho phép cập nhật và theo dõi tình hình sử dụng kinh phí, được xem là một yêu cầu thực tiễn. Tại các đơn vị trực thuộc, mỗi đơn vị có thể cần một hệ thống quản lý chi tiết, nhưng các hệ thống đó phải hướng tới khả năng tích hợp với hệ thống chung.

ThS. Trần Quốc Tuấn, Phó Chánh Văn phòng Viện Hàn lâm phát biểu tại Tọa đàm

Kinh nghiệm được chia sẻ về yêu cầu xử lý hồ sơ trong thời gian ngắn cũng cho thấy ý nghĩa của một quy trình số hóa thực chất: sau khi ký hợp đồng trong thời hạn được đặt ra, thuyết minh được hoàn thiện theo mẫu mới, trích xuất từ hệ thống, chuyển sang các bước phê duyệt và có thể ký số. Như vậy, giá trị của chuyển đổi số không nằm ở việc có thêm một phần mềm, mà ở khả năng rút ngắn chuỗi tác nghiệp và kết nối các mắt xích của quy trình.

Từ kinh nghiệm riêng đến cơ hội hợp tác chung

Một thông điệp xuyên suốt tọa đàm là nhu cầu chia sẻ kinh nghiệm giữa các cơ quan khoa học. Đại học Quốc gia Hà Nội bày tỏ sẵn sàng trao đổi, góp ý trong quá trình triển khai các quy định mới và mong muốn tiếp tục bàn thảo các nội dung hợp tác với Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam. Ở chiều ngược lại, các vấn đề về nền tảng dữ liệu, hệ thống số, quản trị dữ liệu nghiên cứu và ứng dụng AI được đặt ra như những nội dung có thể tiếp tục nghiên cứu, trao đổi và phối hợp.

Nếu được cụ thể hóa, hợp tác giữa hai bên có thể tạo ra giá trị ở cả hai chiều: chia sẻ kinh nghiệm quản lý và đồng thời cùng giải quyết những bài toán kỹ thuật – nghiệp vụ mà mỗi cơ quan đang đối mặt. Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với tinh thần đổi mới sáng tạo: không chỉ đổi mới sản phẩm nghiên cứu, mà đổi mới cả phương thức tổ chức, quản trị, chia sẻ và khai thác tri thức.

Một bước kết nối cho quản trị khoa học hiện đại

Trong chương trình, các đại biểu còn tham quan khuôn viên Đại học Quốc gia Hà Nội tại Hòa Lạc, tìm hiểu không gian phát triển đại học gắn với đào tạo, nghiên cứu khoa học và đổi mới sáng tạo. Hoạt động này góp phần mở rộng trao đổi từ câu chuyện quản lý trên hệ thống sang cách thức tổ chức một không gian khoa học có khả năng kết nối đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo.

Nhìn từ những vấn đề được thảo luận, tọa đàm cho thấy chuyển đổi số trong khoa học xã hội và nhân văn đang được đặt trước những yêu cầu cao hơn việc tin học hóa thủ tục. Đó là yêu cầu hình thành một hạ tầng dữ liệu có cấu trúc; xây dựng các hệ thống có khả năng liên thông; giảm các khâu tác nghiệp thủ công; kết nối quản lý chuyên môn với quản lý tài chính; và từng bước tạo điều kiện để AI được ứng dụng trên nền dữ liệu đáng tin cậy.

Buổi Tọa đàm khoa học do Đại học Quốc gia Hà Nội và Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đồng chủ trì đã tạo thêm một không gian trao đổi trực tiếp giữa những người làm công tác quản lý khoa học và đổi mới sáng tạo. Theo nội dung tài liệu, tọa đàm hướng tới việc tăng cường kết nối, chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi và tìm kiếm những phương thức quản lý hiệu quả hơn; đồng thời mở ra cơ hội cụ thể hóa các nội dung hợp tác giữa hai bên, gắn các trao đổi tại Hội nghị 1M4V thường niên với những hoạt động phối hợp thiết thực, hiệu quả./.