Tham dự Hội thảo có TS. Nguyễn Đình Chúc, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới; PGS.TS. Đặng Xuân Thanh, nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Chủ nhiệm Chương trình; GS.TS. Hồ Sĩ Quý, nguyên Viện trưởng Viện Thông tin Khoa học xã hội; PGS.TS. Nguyễn Văn Thạo, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương; PGS.TSKH. Lương Đình Hải; GS.TS. Nguyễn Văn Tài; TS. Trịnh Quốc Tuy; PGS.TS. Trần Đình Thiên; PGS.TS. Đặng Đình Quý cùng các chuyên gia, nhà khoa học và cán bộ nghiên cứu. GS.TS. Hồ Sĩ Quý tham gia chủ trì, điều hành nội dung hội thảo.
Phát biểu đề dẫn, TS. Nguyễn Đình Chúc nhấn mạnh yêu cầu nhận diện lực lượng sản xuất số từ những biến đổi trong quá trình lao động. Trong các ngành kinh tế số, dữ liệu có thể trở thành đối tượng lao động; phần mềm, hệ thống máy tính và năng lực tính toán trở thành công cụ sản xuất, kết hợp với con người để tạo ra sản phẩm số. Tiến bộ công nghệ mở rộng năng lực và cơ hội nghề nghiệp cho một bộ phận lao động nhưng cũng có thể thu hẹp một số nhiệm vụ, công việc khác. Vì vậy, nghiên cứu cần xác định người lao động và doanh nghiệp làm chủ thêm những kỹ năng, công đoạn và năng lực mới nào. TS. Nguyễn Đình Chúc đề nghị xây dựng các chỉ báo đo lường có khả năng kiểm chứng ở cấp ngành và doanh nghiệp, gắn với năng suất, chất lượng sản phẩm, mức tiêu hao nguyên liệu, khả năng cải tiến quy trình và thay đổi nhiệm vụ tại nơi làm việc; đồng thời nhận diện những điểm nghẽn về hạ tầng, dữ liệu và năng lực hấp thụ công nghệ để lựa chọn chính sách phù hợp cho Việt Nam.

TS. Nguyễn Đình Chúc phát biểu tại Hội thảo
Mở đầu phiên tham luận, PGS.TS. Nguyễn Văn Thạo trình bày nghiên cứu “Các yếu tố tác động đến sự phát triển của lực lượng sản xuất trong chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số”, đồng tác giả với PGS.TS. Bùi Thị Lý. Tham luận phân tích tác động của khoa học, công nghệ, động lực cạnh tranh, lợi nhuận và vai trò Nhà nước đối với phát triển lực lượng sản xuất. Dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây, Internet vạn vật và nền tảng số đang tạo ra những công cụ và nguồn lực sản xuất mới, làm thay đổi phương thức tổ chức hoạt động kinh tế. Bên cạnh khả năng nâng cao năng suất, tác giả lưu ý những thách thức về thay đổi việc làm, đào tạo lại, chênh lệch thu nhập và sự tập trung quyền kiểm soát công nghệ, dữ liệu.

PGS.TS. Nguyễn Văn Thạo trình bày tham luận tại Hội thảo
Với tham luận “Các điều kiện phát triển và các động lực của lực lượng sản xuất trong chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số ở một số quốc gia trên thế giới”, PGS.TSKH. Lương Đình Hải cho rằng không thể đồng nhất lực lượng sản xuất số với việc trang bị Internet, phần mềm hay thiết bị hiện đại. Lực lượng sản xuất số hình thành thông qua sự kết hợp giữa hạ tầng, nguồn nhân lực, dữ liệu, công nghệ, doanh nghiệp, thể chế, phương thức tổ chức sản xuất và hội nhập quốc tế. Từ kinh nghiệm các nền kinh tế phát triển, diễn giả đề xuất lấy con người làm trung tâm, coi dữ liệu là nguồn lực sản xuất, phát huy vai trò doanh nghiệp trong thương mại hóa công nghệ và gắn chuyển đổi số với năng suất thực tế; đồng thời tránh chuyển đổi số hình thức, nâng cao năng lực tiếp nhận, hấp thụ và làm chủ công nghệ tại Việt Nam.

PGS.TSKH. Lương Đình Hải trình bày tham luận tại Hội thảo
Trong tham luận “Các tiêu chí đánh giá sự phát triển lực lượng sản xuất trong chủ nghĩa tư bản số”, GS.TS. Nguyễn Văn Tài xác định bốn thành tố của lực lượng sản xuất mới gồm người lao động số, tư liệu sản xuất thông minh, tri thức và dữ liệu lớn, hạ tầng và nền tảng số. Tác giả đề xuất mô hình đánh giá ba tầng từ năng lực nội tại, trình độ vận động đến kết quả và hiệu quả, cùng bảy nhóm tiêu chí về chất lượng lao động; tư liệu sản xuất; khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; dữ liệu và hạ tầng số; năng suất; mức độ xã hội hóa, quốc tế hóa; hiệu quả sinh thái, xã hội và khả năng thích ứng. Khung đánh giá hướng tới đo lường khả năng làm chủ và chuyển hóa công nghệ thành năng lực sản xuất thay vì chỉ ghi nhận mức độ số hóa.

GS.TS. Nguyễn Văn Tài trình bày tham luận tại Hội thảo
TS. Trịnh Quốc Tuy trình bày tham luận “Cơ chế thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành lực lượng sản xuất số: Kinh nghiệm Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore và bài học cho Việt Nam”, tập trung vào thể chế, hạ tầng dữ liệu, nguồn nhân lực, doanh nghiệp và hội nhập quốc tế. Kinh nghiệm Nhật Bản nổi bật với Society 5.0 và cải tiến liên tục; Hàn Quốc chú trọng đầu tư nghiên cứu và phát triển, vai trò dẫn dắt của các tập đoàn công nghệ và làm chủ công nghệ lõi; Singapore kết hợp Smart Nation với thể chế linh hoạt và đào tạo kỹ năng suốt đời. Từ đó, tham luận gợi mở giải pháp hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng và nhân lực số, tăng cường liên kết Nhà nước – viện, trường – doanh nghiệp, thúc đẩy thương mại hóa kết quả nghiên cứu và nâng cao năng lực tự chủ công nghệ của Việt Nam.

TS. Trịnh Quốc Tuy trình bày tham luận tại Hội thảo
Khép lại phiên tham luận, GS.TS. Hồ Sĩ Quý trình bày tham luận về một số vấn đề về chủ nghĩa tư bản số, phân tích quá trình số hóa từ góc độ kinh tế chính trị, gắn với tích lũy tư bản và sự thay đổi cấu trúc quyền lực kinh tế. Diễn giả đặt ra những vấn đề về sự mở rộng không gian sản xuất sang dữ liệu, thuật toán và hạ tầng điện toán; xu hướng tập trung quyền kiểm soát của các tập đoàn công nghệ lớn; quản trị lao động bằng thuật toán và những hình thức lao động mới trong kinh tế nền tảng. Theo đó, nghiên cứu lực lượng sản xuất số cần đánh giá đồng thời năng lực mà công nghệ tạo ra với những quan hệ sở hữu, kiểm soát và phân phối lợi ích gắn với công nghệ.

GS.TS. Hồ Sĩ Quý thảo luận tại Hội thảo
Trong phần bình luận, PGS.TS. Trần Đình Thiên nhấn mạnh hai đặc trưng mang tính thời đại của lực lượng sản xuất số là tính toàn cầu của mạng lưới sản xuất và vai trò ngày càng nổi bật của tri thức, trí tuệ con người. Theo diễn giả, sự phát triển của AI và nền tảng số không chỉ làm thay đổi công cụ sản xuất mà còn tái cấu trúc phân công lao động, phương thức quản trị và mối quan hệ giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất. Đối với Việt Nam, cần xác định đúng năng lực có thể làm chủ, vị trí tham gia chuỗi giá trị toàn cầu và nghiên cứu cơ hội hợp tác chiến lược với những tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới.

PGS.TS. Trần Đình Thiên thảo luận tại Hội thảo
PGS.TS. Đặng Đình Quý đề nghị tiếp cận chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số như một hiện thực đang vận động, tránh chỉ đánh giá từ góc nhìn tích cực hoặc tiêu cực. Diễn giả gợi mở ba nhiệm vụ: nhận diện đúng bản chất, dự báo xu hướng phát triển đến giai đoạn 2045–2050 và đánh giá tác động để lựa chọn chính sách thích ứng cho Việt Nam. Trước tốc độ thay đổi nhanh của AI và tự động hóa, cần đổi mới tư duy về vai trò Nhà nước, thị trường và khu vực tư nhân; đồng thời cân bằng giữa yêu cầu bảo đảm an ninh, chủ quyền số với mở cửa, tiếp nhận công nghệ và hợp tác quốc tế dài hạn.

PGS.TS. Đặng Đình Quý đóng góp ý kiến tại Hội Thảo
Phát biểu tổng kết và bế mạc, TS. Đặng Xuân Thanh ghi nhận những gợi mở từ các tham luận và ý kiến bình luận, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu xây dựng khung phân tích lý luận đủ sức giải thích các biến đổi mới của chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số. Nghiên cứu cần xuất phát từ những vấn đề cơ bản của phương thức sản xuất, làm rõ sự kết hợp giữa người lao động với tư liệu sản xuất và nhận diện các yếu tố mới như dữ liệu, AI, hạ tầng, nền tảng và tài sản số. Những câu hỏi về tạo lập, phân phối giá trị, quan hệ sở hữu, vị thế lao động và tác động xã hội của tự động hóa cần tiếp tục được nghiên cứu chuyên sâu, thay vì chỉ mô tả biểu hiện bên ngoài của chuyển đổi số.

TS. Đặng Xuân Thanh tổng kết Hội thảo
Những tham luận và ý kiến trao đổi tại Hội thảo góp phần bổ sung cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu về lực lượng sản xuất trong chủ nghĩa tư bản kỹ thuật số, đặc biệt là nhận diện cấu trúc sản xuất mới, xây dựng tiêu chí đo lường và xem xét các điều kiện phát triển phù hợp với Việt Nam. Kết quả Hội thảo cung cấp thêm tư liệu và gợi mở cho các nhóm nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện khung phân tích, đẩy mạnh nghiên cứu thực nghiệm và đề xuất những định hướng chính sách có căn cứ khoa học trong quá trình triển khai Chương trình.