‏Năm 1968, Viện Khảo cổ học được thành lập, xác định công tác thông tin – Tư liệu là một yếu tố quan trọng không thể thiếu đối với sự nghiệp nghiên cứu khảo cổ học. Trên cơ sở đó, Viện đã thành lập Phòng Thông tin – Tư liệu là các phòng kho lưu trữ hồ sơ, tài liệu giấy về chuyên ngành khảo cổ học bao gồm sách, tạp chí chuyên ngành, ấn phẩm định kỳ về khảo cổ học, các tài liệu quốc tế về khảo cổ học và nguồn tài liệu vô cùng quý giá mang thương hiệu của viện Khảo cổ học chính là những bộ hồ sơ điều tra, điền dã, khai quật khảo cổ học ở các địa phương trên toàn quốc của Viện (bao gồm báo cáo, bản ảnh, bản vẽ, bản dập, bản đồ, thác bản, văn khắc, bảng thống kê, phiếu đăng ký hiện vật, phiếu đăng ký mộ táng, nhật ký, vi phim…) mang đặc thù riêng của ngành khảo cổ.‏

‏Trải qua gần 60 năm tồn tại và phát triển, qua nhiều lần đổi tên và sát nhập phòng, phòng Thông tin – Tư liệu nay là bộ phận Tư liệu – Thư viện trở thành một thư viện chuyên ngành – đầu ngành trong lĩnh vực nghiên cứu khảo cổ học trên toàn quốc với hơn 12.000 đầu sách chuyên ngành khảo cổ, lịch sử-văn hóa, hơn 1000 bộ hồ sơ khảo cổ học (tương đương với 6000 cuốn), hơn 3000 bản đồ các loai, hơn 15.000 số tạp chí khảo cổ và các tạp chí chuyên ngành liên quan, gần 2000 tư liệu dịch quốc tế về khảo cổ học (là nguồn tài liệu có giá trị được sưu tầm từ Viện Viễn đông Bác cổ Pháp - EFEO).

‏Năm 2019, bộ phận Tư liệu – Thư viện được tiếp nhận thêm kho mẫu vật khảo cổ học. Từ đây, khi nghiên cứu về một di tích, di chỉ khảo cổ học, các nhà nghiên cứu không chỉ có nguồn tư liệu giấy (là hồ sơ báo cáo điền dã, khai quật) mà còn có cả nguồn tư liệu hiện vật (là một số hiện vật mẫu tiêu biểu của di chỉ khảo cổ đó) sẽ là nguồn tư liệu nghiên cứu đầy đủ, toàn diện và hoàn chỉnh.‏

‏Cũng giống như các kho tư liệu giấy, kho mẫu vật khảo cổ học là tài sản vô cùng quý giá và quan trọng của Viện khảo cổ học. Nguồn tư liệu này được các thế hệ nhà khảo cổ học của Viện dày công sưu tầm ở hàng trăm địa điểm, di tích khảo cổ học trên phạm vi cả nước và được lưu giữ nghiên cứu trong suốt 60 năm qua. Với vốn tài liệu khoảng 40.000 hiện vật thời đại đá (bao gồm thời đại đá cũ và thời đại đá mới), gần 30.000 hiện vật thời đại kim khí, gần 4000 hiện vật thời phong kiến, 600 hiện vật phục chế và hơn 100 hiện vật mẫu trưng bày tiêu biểu.‏

‏ Các hồ sơ điều tra, điền dã, khai quật khảo cổ học và kho mẫu vật là cơ sở vật chất không thể thiếu cho công tác nghiên cứu khảo cổ học. Đó chính là kết quả nghiên cứu, thành quả lao động của các nhà khảo cổ học, những người từng in dấu chân trên khắp mọi miền đất nước. Là những trang sử đất cho bất cứ ai muốn tìm hiểu, khám phá “thế giới” khảo cổ học thông qua những bản ảnh, bản vẽ, bản dập…tái hiện lại lịch sử đất nước từ thuở bình minh của lịch sử dân tộc cho đến các thời kỳ khác nhau của lịch sử.‏

‏Trong những năm gần đây bộ phận Tư liệu – Thư viện Viện Khảo cổ học đã không ngừng đổi mới, sáng tạo trong hoạt động, thực hiện công tác chuyển đổi số, tiếp cận những công nghệ hiện đại mới nhất áp dụng vào việc lưu giữ nguồn hồ sơ, tư liệu hiện vật khảo cổ học được tốt nhất và phục vụ tư liệu cho công tác học tập, nghiên cứu khảo cổ học của toàn ngành.

‏ Để phục vụ cho chiến dịch 100 ngày chuyển đổi số của Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, số hóa nguồn tư liệu di sản khảo cổ học, các cán bộ bộ phận Tư liệu – Thư viện đã tham gia nhiều lớp tập huấn về công tác chuyên môn, nghiệp vụ về tin học hóa và các phầm mềm số hóa hiện đại mới nhất hiện nay.

‏Tất cả hoạt động của Thư viện được thực hiện trên nền tảng số, liên kết dữ liệu với các đơn vị khác trong hệ thống Thư viện Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam. Từ khâu công tác nhập cơ sở dữ liệu, tra cứu dữ liệu đến quản lý dữ liệu và phục vụ tài liệu số.‏

‏Kết luận:‏

‏Thư viện Viện Khảo cổ học là một thư viện đặc thù, có vai trò mũi nhọn trong hệ thống‏ ‏ ‏ ‏thư viện thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam. Thư viện Viện Khảo cổ học có tính chất và vai trò tương đồng với Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Đây đều là những thư viện chuyên ngành sâu, giữ vai trò mũi nhọn trong việc cung cấp tư liệu gốc và bằng chứng khoa học phục vụ nghiên cứu lịch sử, văn hóa dân tộc, đồng thời đóng góp trực tiếp vào việc khẳng định và bảo vệ chủ quyền lãnh thổ quốc gia thông qua các cứ liệu khoa học xác thực.‏

‏Thư viện Viện Khảo cổ học có tính chất đặc thù thể hiện ở việc vừa có chức năng như một thư viện vừa có chức năng như một bảo tàng. Thư viện không chỉ là nơi lưu giữ sách, tài liệu nghiên cứu bằng chữ viết mà còn lưu giữ tài liệu bằng hiện vật. Việc bảo quản và khai thác các hiện vật này đòi hỏi sự gắn kết chặt chẽ giữa thư viện, kho hiện vật và đội ngũ cán bộ có chuyên môn về công tác bảo tàng, khảo cổ. Kho Tư liệu – Thư viện và kho mẫu vật khảo cổ học không chỉ là nguồn di sản quý giá của Viện Khảo cổ học, của toàn ngành khảo cổ học mà còn là điểm sáng của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam.